न्यूक्लियर डिसेप्शन: प्रकरण १८: आपल्याला त्यांनी कुत्र्यांच्या तोंडी घातलंय्!(They Have Fed Us to The Dogs)
© एड्रियन लेव्ही आणि कॅथरीन स्कॉट-क्लार्क (मूळ लेखक)
© सुधीर काळे, जकार्ता (मराठी रूपांतरासाठी मूळ लेखकांच्या वतीने)
मराठी रूपांतर: सुधीर काळे, जकार्ता
(या लेखातील सर्व मते मूळ लेखकद्वयींची आहेत)
१ डिसेंबर २००१ला इंग्लंड-अमेरिकेचा चमू परत त्रिपोलीला आला. यावेळी त्यांच्याकडे पाकिस्तानने (व त्याला माल पुरविणार्या युरोपियन देशांनी) लिबियाचा प्रकल्प उभा करण्यात कसा हातभार लावला होता याबद्दलचा ताहीर यांनी केलेल्या आरोपाचा तपशीलही होता. त्यांनी ताहीरने दिलेल्या माहितीनुसार इस्तंबूलमध्ये खानसाहेबांबरोबर चर्चेस बसलेल्या Triple Mबरोबर बैठक मागितली. लिबियन्सनी ते उपलब्ध नसल्याचे सांगितले पण मुसकुसांनी त्यांना पूर्वी न दाखविलेल्या अशा डझनाहून जास्त क्षेत्रांचे अन्वेषण करू दिले त्यात 'अल हशन' व 'अल फाला'येथील सेंट्रीफ्यूज संशोधन केंद्रें, 'अल खाल्ला'चे जुने टाकाऊ युरेनियम रूपांतर केंद्र व सालाउद्दीन येथील एक नवे केंद्र, 'यलोकेक' साठवून ठेवण्यासाठी मध्यवर्ती वाळवंटातील 'साभा' गांवात बांधलेली गोदामेंआणि भावी 'यंत्रशाळा २००१' प्रकल्पासाठी बनविलेली फाउंडेशन्स वगैरे होते. शिवाय बर्याच सुविधा वारंवार हलविलेल्या दिसत होत्या.
यावेळी लिबियाचे लोक जास्त जागाच दाखवत होते असे नाहीं तर जास्त मनमोकळेपणाने बोलत होते व त्यांनी १९९५सालच्या अण्वस्त्रप्रकल्पाला चालना देण्याच्या धोरणानुसार लिबियाने पाकिस्तानकडे युरेनियम अतिशुद्धीकरणाच्या प्रकल्पात मदत मागितल्याचेही सांगितले. त्याचा तपशील राजकीयदृष्ट्या चांगलाच प्रक्षोभक होता.
पकिस्तान सरकारने खानसाहेबांना याबाबत हिरवा झेंडा दाखवून एका पाकिस्तानी लष्करातील 'सूत्रधार' असलेल्या अधिकार्याबरोबर काम सुरू करायला सांगितले[१]. CIA व MI6 यांनी लिबियाला मदत केलेला जर्मन माणूस नक्कीच गोठार्ड लर्च असल्याचा आडाखा बांधला होता. तरीही परदेशी तंत्रज्ञांची नावे घ्यायला लिबियन्स तयार नव्हते. आतापर्यंत अमेरिकन सरकार 'पाकिस्तानी लष्कर धुतल्या तांदळासारखे स्वच्छ असून कहूताच्या व इतर ठिकाणच्या भ्रष्ट शास्त्रज्ञांनीच पाकिस्तानशी गद्दारी केली होती' अशा तर्हेच्या खोट्यानाट्या कंड्या पिकवून सार्या जगाची दिशाभूल करत होते त्या खोट्या प्रचारातल्या बर्याच गोष्टी स्पष्ट झाल्या होत्या. जो कुणी या अण्वस्त्रप्रसाराच्या कारवायांचा सूत्रधार होता त्याला उपलब्ध पुरावा हवा तसा वाकवून मुशर्रफ व त्यांच्या पित्त्यांना या गुंत्यापासून दूर ठेवण्याचे कौशल्य असायला हवे होते आणि ते सोपे नव्हते.
लिबियन्सनी ठामपणे सांगितले होते कीं पाकिस्तानबरोबरचा करार १९९७ साली इस्तंबूलमध्ये झाला होता व २० 'चालवायला तयार' अवस्थेतील P-1 सेंट्रीफ्यूजेस आणि २०० सेंट्रीफ्यूजेससाठी लागणारे घटकभाग यांची ऑर्डर पाकिस्तानला दिली गेली. पण फक्त एकच सेंट्रीफ्यूज अल हशन येथील R&D सुविधेत चालविण्यात आली होती आणि त्यातून कुठलेच अतिशुद्धीकृत युरेनियम बनले नव्हते. जेंव्हां लिबियाच्या शास्त्रज्ञांनी पाकिस्तानने निर्यात केलेल्या मालाबद्दल तक्रार केली तेंव्हां सप्टेंबर २०००मध्ये त्रिपोलीला ती कशी छान चालतात हे दाखविण्यासाठी दोन P-2 सेंट्रीफ्यूजेस पाठविण्यात आली. ती साध्या पाकिस्तान इंटरनॅशनल एअरवेज(PIA) च्या मुलकी विमानांतून इस्लामाबादहून दुबईला व तिथून पुढे ताहीरने केलेल्या व्यवस्थेनुसार लिबियाला पाठविण्यात आली. इथेही ब्रिटिश चमूला पाकिस्तानने या व्यवहारात कशा तर्हेचे पर्यवेक्षण केले होते त्याचे पुरावे मिळाले! P-2 सेंट्रीफ्यूजेसच्या पुरवठ्यातील गुप्तता राखण्यासाठी एक कट[२] रचण्यात आला. त्याची सुरुवात झाली होती मे २०००च्या मुशर्रफ यांच्या त्रिपोली भेटीपासून. त्या भेटीदरम्यान मुशर्रफ यांनी एक पारंपारिक शस्त्रास्त्रांच्या पुरवठ्याबाबतच्या कराराची घोषणा केली होती. त्यामुळे हा 'माल' लष्करी सहीशिक्क्यांसह चार महिन्यांनंतर जेंव्हां त्रिपोलीला पाठविला गेला तेंव्हां कुणालाच आश्चर्य वाटले नाहीं. पण त्या खोक्यांच्या आत होती P-2 सेंट्रीफ्यूजेस!
लिबियाचे तंत्रज्ञ 'अल हशन' येथील मोठ्या दालनात सेंट्रीफ्यूजेसची एक मालिका बनविण्यासाठी आणखी P-1 सेंट्रीफ्यूजेस उभारू लागले. पण कितीही प्रयत्न केला तरी त्यांना फक्त नऊ सेंट्रीफ्यूजेस चालविण्यात यश आले. पण तेवढ्यात वरिष्ठांनी त्या सर्व सुविधा 'अल फाला' येथील इमारतीत हलविण्याचा निर्णय घेतला. ताहीरच्या साक्षीनुसार व त्याला लिबियाच्या तंत्रज्ञांनी दिलेल्या पुष्टीनुसार २००२च्या डिसेंबरच्या शेवटी-शेवटी सेंट्रीफ्यूजेसच्या जोडणावळीत लागणारे लाखों घटकभाग सेंट्रीफ्यूजेस जोडण्याच्या शृंखलेसाठी[३] जानझूरला येऊन पडू लागले. त्यांचा समन्वय अनेक 'टपरी'वजा कंपन्यांद्वारा होत होता व या कंपन्यांना दुबईचा प्रमुख व्यावसायिक हमरस्ता 'शेख जायेद रोड'वरील "पोस्ट ऑफीस बॉक्स नंबर"पेक्षा अधिक अस्तित्व नव्हते.
जरी बहुसंख्य घटकभाग ताहीर यांनी त्यांच्या जबानीत निर्देशिलेल्या कंपन्यांकडून आलेल्या असल्या तरी ब्रिटिशांना आणखी एक स्रोत सापडला! खानसाहेबांनी १९९८पासून सुरू केलेल्या आफ्रिकेच्या दौर्यांमागील मतितार्थ MI6ला पहिल्यांदाच समजला. पण आधी संशय आल्याप्रमाणे ते दौरे 'यलोकेक' उपलब्ध असलेल्या नायजर देशातील 'नियामी'ला नव्हते तर 'खार्टूम'ला होते! कारण खार्टूमचा उपयोग खानसाहेब उच्च तंत्रज्ञानासह बनविलेल्या साधनांसाठी/यंत्रांसाठी गुदाम म्हणून करणार होते. सुदामला होणारी आयात पहाता अन्वेषकांच्या लक्षात आले कीं १९९९ ते २००१ दरम्यान सुदानमध्ये ३२ कोटी पौंडांच्या मशीनटूल्स, मापनसाधने व उच्च तंत्रज्ञानयुक्त प्रक्रियायंत्रें पश्चिम युरोपमधून आयात झाली होती. त्यातले बरेचसे भाग द्व्यर्थी होते व सुदानला लाघणारे नव्हते. म्हणून शंका येणे सहाजीक होते.
CIA-MI6 चमूने खणलेल्या माहितीत गोठार्ड लर्च हे या लिबियन प्रकल्पात होते असे स्पष्ट दिसत होते. 'मानहाईम'च्या सरकारी वकीलांनी लर्च यांच्या व्यवहारांचे अन्वेषण करायला घेतल्यावर हे आरोप आणखीच बळकट झाले. लेबॉल्ड-हेरायस या कंपनीचे मॅनेजर असलेले लर्च खानसाहेबांचे '७० च्या दशकापासून सौदे करणारे सहकारी होते. त्यांनी स्वित्झरलंड, जर्मनी व दक्षिण आफ्रिकेत त्यांचा जमीन-जुमला व व्यवसाय होते आणि मोनॅकोच्या बॅंकखात्यातून करोडो डॉलर्स फिरवले/'धुतले'[४] होते. त्रिपोलीला मिळालेल्या कागदपत्रांवरून असे दिसत होते कीं यातले कांहीं पैसे लिबियातील उक्त्या व अद्ययावत् सेंट्रीफ्यूजेसच्या कारखान्याच्या व्यवहारातून मिळाले होते. या प्रकल्पासाठी लर्च यांनी १९९९च्या जुलैत ताहीर यांच्याबरोबरच्या दुबईमधील भेटीत करार केला होता. ताहीर यांनी मलेशियन पोलीस अन्वेषकांना सांगितले होते की त्यांना एकट्याला लिबिया प्रकल्प झेपणार नाहीं असे लक्षात आल्यावर लर्च यांनी त्यातला अर्धा भाग स्वतःकडे घेऊन दक्षिण आफ्रिकेला आपले काम करवून घ्यायचे ठरविले होते. १९८०च्या दशकात लर्च यांनी दक्षिण आफ्रिकेच्या गुपचुप अण्वस्त्रनिर्मितीप्रकल्पात तेथील अभियांत्रिकी कंपन्यांबरोबर घटकभागनिर्मितीचे काम केले होते. पुढे वर्णद्वेष्ट्या प्रणालीचे उच्चाटन झाल्यावर हा प्रकल्प रद्द झाला त्यामुळे या घटकभागनिर्मितीत गुंतलेल्या कंपन्यांकडचे काम नाहींसे झाले होते व त्या सर्व कंपन्या लर्च याच्या प्रकल्पात आनंदाने सामील झाल्या.
लर्चनी लेबॉल्ड-हेरायसचे दक्षिण आफ्रिकेतील प्रतिनिधी गेरहार्ड विस्सर यांचा परिचय ताहीर यांच्याबरोबर १९९९ मध्ये एका खान्याच्यावेळी दुबईत करून दिला होता. विस्सरनी सांगितले कीं ५८३२ सेंट्रीफ्यूजेस असलेल्या पांच-टप्प्याच्या मालिकांची UF6 वायू घालण्याच्या व बाहेर काढण्याच्या व्यवस्थेसह संपूर्ण निर्मिती ते करू शकतील. थोडक्यात आता पाकिस्तान आपल्या कहूताप्रकल्पाच्या प्रतिकृती दहशतवाद्यांना समर्थन व सक्रीय मदत देणार्या अस्थिर सरकारांना अण्वस्त्रनिर्मितीसाठी विकायला तयार झाला होता व गद्दाफी असे तंत्रज्ञान किंवा अतिशुद्धीकृत युरेनियम जो पैसे देऊ शकेल अशा कुठल्याही राष्ट्राला विकायला तयार झाला असता. याचा ब्रिटिश अन्वेषकांना धक्काच बसला.
हे काम विस्सर यांच्या मेयर नावाच्या मित्राची एक "ट्रेडफिन इंजिनियरिंग" (प्रकरण १७सुद्धा पहा) ही कंपनी करणार होती. ग्रिफिन यांनी स्पेनमधून Libyan National Oil Companyसाठी आयात केलेल्या दोन अजस्त्र लेथ्सपैकी एक लेथ याच कंपनीकडे ग्रिफिनना न सांगता पाठविण्यात आला होता. मेयर हे विस्सर यांच्याबरोबर २००१ एप्रिलमध्ये दुबईला या कराराची चर्चा करायला आले होते. दोघांनीही ही यंत्रे कुठे जाणार होती हे माहीत नसल्याचे सांगून त्यांच्या माहितीप्रमाणे ही यंत्रे एका यूएईमधील एका रिफायनरीत बसविण्यासाठी बनत होती. पण त्या कंपनीचे नाव न लिहिता ते या प्रकल्पाला "प्रकल्प X" म्हणत. यावरून या दोघांनाही ही यंत्रे कुठे बसविली जात होती याची चांगली कल्पना होती असे अन्वेषकांना वाटले होते.
जेंव्हां फांडरबिलपार्कमधील तीन मजली धातूच्या इमारतीत मालिकेच्या उभारणीचे काम सुरू झाले तेंव्हां क्रिश कंपनीच्या दक्षिण आफ्रिकेत १९६९पासून रहात असलेल्या डॅनियल गाइजेस नावाच्या एका स्विस इंजिनियरने त्या कामावर देखरेख केली होती. गाईजेसने असादावा केला होता त्याने पूर्वी युरेंकोला माल पुरविणार्या लर्चच्या लेबॉल्ड-हेरायस या जुन्या कंपनीतून मिळालेली जर्मन ड्रॉइंग्ज वापरून काम केले होते. लर्चवर यापूर्वी दोन वेळा ही गुपिते चोरल्याचा आरोप केला गेला होता. पण फांडरबिलपार्कमधील कारखान्यात उभारल्या जाणार्या कारखान्यातील चांचण्यांची आकडेवारी व हिशेब[५] तर पाकिस्तानहून आलेले होते. सर्व कागदपत्रांवरून या तिघांची नांवे या प्रकल्पात गुंतलेलीच होती. १४ जूनला पाठविलेल्या फॅक्समध्ये विस्सरनी गाईजेसना कळविले होते कीं जुलैमध्ये लर्च कारखान्याला भेट देणार होते. आणखी एका फॅक्समध्ये त्यांनी GL ३० ऑगस्टच्या ते १ सप्टेंबर २००१च्या सुमारास येणार असल्याबद्दलही कळविले होते.
या प्रकल्पाची ख्याती अशी सगळीकडे पोचली होती कीं खूप लोकांना तो पहायची इच्छा होतॊ. त्यात खुद्द ताहीर आणि डॉ. फरूख हाशमीही होते. स्वत:ची अब्दुल व अली अशी नावे असल्याचे सांगून दोन इथियोपियचे पाहुणेही येऊन गेले. ते कदाचित् लिबियाचेही असण्याची शक्यता होती पण कुणालच नक्की माहीत नव्हते.गाईजेस यांच्या लक्षात आले कीं हा कारखाना युरेनियमच्या अतिशुद्धीकरणासाठी उभारला जात होता. हा प्रकल्प मे २००३ला पूर्ण झाला, त्याची चांचणी घेण्यात आली, मग त्याला पुन्हा सुटा करून अकरा ४०-फुटी कंटेनर्समध्ये सारे भाग भरून ते जहाजावर चढविण्यासाठी तयारी झाली. मेयरनी स्वित्झरलंडच्या बँकेत एक खाते उघडून त्यात डमी कंपन्यातून पैसे पाठविले. पण पैशाच्या एका व्यवहारात निष्काळजीपणाने लिबियाच्या पत्त्यावरून थेट पैसे आले. त्याखेरीज मेयरनी काहीं सेन्सर्स व व्हॉल्व्ज जर्मनीहून डमी कंपनीद्वारा घेतले होते तिकडेही जर्मनीतील कार्ल्सरूहं येथील सरकारी वकीलांचे लक्ष वेधले गेले व त्यांनी लर्चला अटक केली आणि २ कोटी डॉलर्स लिबियाकडून घेतल्याचा आरोप ठेवण्यात आला. त्यात त्यांना १ कोटी डॉलरचा निव्वळ फायदा झाला होता.
लिबियात अँग्लो-अमेरिकन अन्वेषण चमूने पाकिस्तानी सौद्याचा आणखी एक पैलू उजेडात आणला होता व त्यामुळे त्यांचे पायच लटपटले. लिबियन लोकांनी त्रिपोलीजवळील 'अल फाला'येथील गुदामात ठेवलेले पत्र्याचे अनेक डबे त्यांनी या अन्वेषण चमूला दाखविले. त्यांत १.७ टन UF6 वायू होता व तो पाकिस्तानने लिबियातील युरेनियम अतिशुद्धीकरणाचा प्रकल्प सुरळीत सुरू व्हावा म्हणून त्यांना भेट म्हणून दिला होता. अतिशुद्धीकृत युरेनियम पाठविल्याचा मात्र कुठे उल्लेख नव्हता. आणखीही चिंतेची गोष्ट ही होती कीं पाकिस्तानहून निर्यात केलेला कांहीं माल लिबियाला न पोचता दुबई-त्रिपोली दरम्यान गायब झाला होता. एकात सेंट्रीफ्यूजेसचे भाग व एक टन मजबूत अॅल्युमिनियम व दुसर्यात अचूक अवजारे व खास प्रतीच्या लेथना लागणारे सुटे भाग[६] भरलेले हे कंटेनर्स BBC China जहाज पकडायच्या आधी वाटेत तुर्कस्थान व मलेशियालाही गेले होते. MI6च्या अधिकार्यांना चुटपूट लागली कीं त्यांनी या धंद्याची पाळेमुळे सापडावीत म्हणून ते जहाज पकडायची कारवाई करण्यात जो मुद्दाम उशीर केला तो जास्तच तर नाहीं ना झाला?
लिबियन्स कांहीं माहिती अजूनही लपवत होते. पाकिस्तानबरोबर संपूर्ण प्रकल्प बांधायचा करार होता तर अणूबाँब बनवायच्या संरचनेची ड्रॉइंग्ज अँग्लो-अमेरिकन अन्वेषण चमूला पहायची होती. शेवटी १२ डिसेंबर २००३च्या पहाटे जेंव्हां हा चमू त्रिपोली विमानतळावरील आपल्या कसलाही लोगो वगैरे नसलेल्या खास विमानात बसून जायला निघाला तेंव्हां लिबियन अधिकारी लगबगीने त्यांच्याकडे आले व त्यांच्या हातात त्यांनी बदामी रंगाचे सहा-एक लखोटे दिले. एका लखोट्यात अणूबाँबची ड्रॉइंग्ज होती, दुसर्यात अणूबाँब कसा रचायचा याच्या सूचना होत्या. या सर्व सूचना इंग्लिश व चिनी भाषेत लिहिल्या होत्या. अशा तर्हेने या अन्वेषण चमूला शेवटी पाकिस्तान-लिबियामधील नरसंहारक्षम शस्त्रास्त्रांच्या कराराच्या बुडाशी जाता आले.
त्यानंतर चार दिवसांनी 'व्हाईटहॉल'मधील सरकारी कार्यालयात झालेल्या दिवसभर चाललेल्या बैठकीत लिबियाच्या घूम-जावबद्दलची सर्व माहिती संकलित करण्यात आली. ब्रिटिश बाजूला दोन MI6मधील अधिकार्यांबरोबर परराष्ट्रखात्यातील एक संचालक विल्यम एरमन व अण्वस्त्रप्रसारविभागाचे प्रमुख डेव्हिड लँड्समन होते तर अमेरिकेच्या बाजूने राष्ट्रीय सुरक्षा समितीचे रॉबर्ट जोसेफ आणि स्टीफन कापसह दोन CIAचे अधिकारी होते.लिबियाच्या बाजूने मुसाकुसा होते आणि त्यांच्याबरोबर लिबियाचे रोमचे राजदूत अब्दुल अती अल-ओबेदी व लंडनचे राजदूत महंमद अझवाही होते. यांच्यातील वाटाघाटी "कांहींच मान्य नाहीं पण सगळं मान्य आहे" या पद्धतीच्या होत्या. समोर लिबियाचे गद्दाफी त्यांच्या नरसंहारक्षम शस्त्रास्त्रनिर्मितीचा कार्यक्रम रद्द करणार असल्याबद्दलच्या जाहीर निवेदनाचा मसूदा होता. प्रत्येक शब्दाचा कीस काढला जात होता आणि इतक्यापरी लिबियन प्रतिनिधींना शेवटी गद्दाफी अशी घोषणा करतील याची खात्रीही नव्हती. शेवटी एक तडजोड झाली व त्यानुसार जर गद्दाफींनी अशी घोषणा करण्यास नकार दिला तर गद्दाफी त्या घोषणेला जाहीर संमती देतील व लिबियाचे परराष्ट्रमंत्री ती घोषणा करतील असे ठरले.
१८ डिसेंबरला ब्लेअर व गद्दाफी प्रथमच एकमेकांशी टेलीफोनद्वारा बोलले आणि दुसर्या दिवशी रात्री ९ वाजता लिबियन टेलीव्हिजनवरून गद्दाफी ती घोषणा करतील असे ठरले. पण ९ वाजता तर चक्क एक फुटबॉलचा सामना दाखविला जात होता. अशा तर्हेने शेवटच्या क्षणी झालेला निर्णय रद्द झाला कीं काय या शंकेपोटी चिंतेत पडलेल्या परराष्ट्रमंत्रालयाकडून त्रिपोलीतील ब्रिटिश राजदूताकडे फोनद्वारा चौकशी करण्यात आली असता त्यांनी संयम दाखवायचा सल्ला दिला. आणि अचानक साडेनऊ वाजता गद्दाफींचे परराष्ट्रमंत्री टेलीव्हिजनच्या पडद्यावर आले आणि त्यांनी लिबिया नरसंहारक्षम शस्त्रास्त्रांच्या कार्यक्रमाला तिलांजली देत आहे अशी घोषणा केली. त्यानंतर पाठोपाठ गद्दाफींनीसुद्धा त्यांचे निवेदन प्रसिद्ध केले. डरॅम परगण्यातील त्यांच्या स्वतःच्या मतदारसंघात असलेल्या ब्लेअर यांनीही संध्याकाळच्या बातम्यांच्या वेळेआधी पोचेल अशा तर्हेने तातडीने त्यांचे निवेदनही जाहीर केले. "आता आपण भौगोलिक आणि सांस्कृतिक दर्या ओलांडणारी आणि कडक आंतरराष्ट्रीय नियम आणि कारवायांचा पाठिंबा असलेली नवी भागीदारी सुरू करत आहोत. ९/११ च्या घटनेने सार्या जगाला दाखवून दिले आहे कीं हा नवा दहशतवाद निष्पापांच्या हत्येच्या कांहींही सीमा जाणत नाहीं." ते पुढे म्हणाले कीं "आजच्या घोषणेने हे दाखवून दिले आहे कीं आपण या नव्या धमक्यांना/धोक्यांना लष्करी पद्धतीखेरीज शांततेसारख्या इतर उपायांनीही तोंड देऊ शकतो, पण त्यासाठी दोन्ही राष्ट्रांत परस्पर विश्वास असला पाहिजे व आंतरराष्ट्रीय समुदायाबरोबर काम करून या शस्त्रांचा नाश करण्याची इच्छा असली पाहिजे. पाकिस्तानला आपल्या घरापासून दूर व कमी सुरक्षित अशा देशात एक नवे कहूता उभारण्यात खुषीच होती, त्यात ब्लेअरनीही पाकिस्तानचा कुठेही उल्लेख केला नाहीं.
दक्षिण आफ्रिकेत ट्रेडफिन कंपनी पुन्हा सुरू करून तिथे पाकिस्तानसाठी सेंट्रीफ्यूजमालिका बनविल्याबद्दल विस्सर यांच्यावर तिथले सरकारी वकील आरोपपत्र दाखल करण्याची तयारी करीत होते. ते कळल्यावर विस्सरनी (लिबियाचा थेट उल्लेख न करता) आपल्या कंपनीच्या संचालकांना (मेयरना) एक निरोप पाठविला, "आपल्याला त्यांनी कुत्र्यांच्या तोंडी घातलंय्[७]" त्यांनी बनविलेली संपूर्ण यंत्रसामुग्री अद्याप त्यांच्या कारखान्याच्या बाहेर कंटेनर्समध्ये भरलेल्या अवस्थेत ठेवलेली होती आणि त्रिपोलीने त्यांना नग्न करून टाकले होते! विस्सर पूर्णपणे हताश झाले होते. त्यांनी 'हे पाखरू पूर्णपणे-पंख वगैरेसह-नष्ट करायला हवे' असा आणखी एक निरोप पाठविला. पण मेयरना खात्रीहोती कीं हे वादळ शमून जाईल. त्यांना पैशाची व केलेल्या श्रमांचीच जास्त फिकीर पडली होती. महत्वाचे कागदपत्र त्यांनी एका वापरात नसलेल्या सोन्याच्या खाणीत लपविले.
पण विस्सर, मेयर, गाइजेस व लर्च यांना पोलिसांनी चौकशीसाठी ताब्यात घेतले व त्यातल्या विस्सर व गाइजेसवर दक्षिण आफ्रिकेच्या नरसंहारक्षम शस्त्रास्त्रांच्या प्रसाराविरोधी आणि परमाणू उर्जा कायद्यांखाली खानसाहेबांच्या जाळ्याबरोबर संबंध ठेऊन कारवाया केल्याबद्दल रीतसर आरोपपत्र दाखल केले. त्याच प्रमाणे फ्रेड टिनर व त्यांचे उर्स व मार्को हे दोन मुलगे यांनाही स्विस सरकारने त्यांच्या ट्राको व ताहीर यांच्या मलेशियातील कारखान्यांच्या लिबियाच्या प्रकल्पात केलेल्या योगदानाबद्दल चौकशीसाठी ताब्यात घेतले. त्यांनी आपण निर्दोष असल्याचे जाहीर केले असले तरी ते पोलिसांच्या कैदेत राहिले. हे पुस्तक लिहिले गेले तेंव्हां हा खटला न्यायालयात थबकला होता कारण तो उघडपणे चालवायचा कीं गुप्ततेत याचा निर्णय न्यायालयाने अद्याप घेतला नव्हता!
IAEAचे प्रमुख एलबारादेईंना पूर्णपणे अंधारात ठेवण्यात आले होते. IAEAच्या बोर्डाच्या अमेरिकन व ब्रिटिश सभासदांनी त्यांना फक्त "आता वार्षिक रजेवर जाऊ नका, कांहींतरी शिजतेय्" एवढाच इशारा दिला होता. त्रिपोली घोषणेच्या दुसर्या दिवशी त्यांना ब्रिटिश अधिकार्यांनी थोडक्यात माहिती दिली. अशी वागणुकी दिल्याने ते खूप संतापले. त्यांनी रागात सांगितले कीं बोल्टननी त्यांचा फोन टॅप केलेला असल्याने ते आपल्या पत्नीशी व मुलीशीही खासगीत बोलू शकत नव्हते. त्याला वॉशिंग्टनकडून "IAEAच्या इराणबरोबरच्या व्यवहारवर नियंत्रण ठेवण्यासाठीच फक्त असे केलेगेले होते" असे थातुर-मातुर समर्थन आले. जो कुणी इराकमधील नरसंहारक्षम शस्त्रास्त्रांचा नाश करण्याच्या अमेरिका-इंग्लंडच्या योजनांच्या विरोधात बोलत त्यांना कमालीची द्वेषपूर्ण वागणूक दिली जाई. इराकच्या युद्धाला विरोध करणार्या संयुक्त राष्ट्र संघाच्या ज्येष्ठ मुत्सद्द्यांचे बोलणे चोरून ऐकले जाई तसेच इराकच्या युद्धाला विरोध असलेल्या कोफी अनान यांच्याविरुद्धही हेरगिरी केली गेली होती.
२० डिसेंबर २००३रोजी एलबारादेईंनी Triple M यांच्या नेतृत्वाखालील लिबियाच्या शिष्टमंडळाबरोबर योजलेल्या आगामी भेटीची घोषणा करून आपली प्रतिष्ठा शाबूत ठेवण्याचा प्रयत्न केला. Triple M एलबारादेईंखेरीज इतर कुणाहीबरोबर बोलण्याच्या प्रतिकूल होते. पण बोल्टननी गुप्ततेत झालेल्या लिबियाबरोबरच्या कराराच्या एलबारादेईंच्या अज्ञानाचे उदाहरण करून त्यांच्याविरुद्धची मोहीम आणखी प्रखर केली.
अखेरीस लिबियाच्या कराराला पराभूत करण्यात 'व्हाईट हाऊस' यशस्वी झाले. IAEAच्या संस्थापनाच्या मूळ घटनेनुसार फक्त अण्वस्त्रधारी राष्ट्रांनाच अण्वस्त्रांच्या संरचना पहाता येतात आणि म्हणूनच अमेरिकेची या सर्व व्यवहारात छोटीशीच असली तरी अमेरिकेने हट्टी भूमिका घेऊन लिबियातून आणलेले सर्व सामान टेनेसीतील अणूबाँब बनविण्याची सुविधा असलेल्या ओक रिज राष्ट्रीय प्रयोगशाळेत मागविले व तिथे बुश-४३ यांचे त्या सामानाची पहाणी करत असतांनाचे फोटो १२ जुलै २००४ रोजी काढण्यात आले. तिथे गद्दाफींच्या प्रकल्पाचे निवारण म्हणजे जणूं बुश-४३ सरकारच्या अण्वस्त्रप्रसारबंदीच्या धोरणाचा विजयच होता अशा थाटात त्यांनी जाहीर केले कीं "नव्या धोक्यांकडे दुर्लक्ष न करता व नव्या शोकांकिका घडण्याची वाट न पहाता त्यांना आव्हान द्यायचा अमेरिकेचा निश्चय आहे." पण बुश-४३ यांनी लिबियाच्या युरेनियम अतिशुद्धीकरणाच्या प्रकल्पाच्या उगमाचा कांहींच उल्लेख केला नाहीं. तसेच "प्रकल्प A/B"सारख्या प्रकल्पाप्रमाणे अण्वस्त्रक्षम मूलद्रव्यांच्या विक्रीतून नफा कमावण्याच्या मुशर्रफ यांनी रचलेल्या पाकिस्तानी लष्कराच्या विस्तृत कारस्थानाचाही त्यांनी उल्लेख केला नाहीं. तसेच मुशर्रफना धुतल्या तांदळासारखा दाखवण्यासाठी व खानसाहेबांचा बकरा बनविण्यासाठी जे कृष्णकृत्य पडद्यामागे रिचर्ड आर्मिटेज व ख्रिस्तीना रोका यांनी रचले त्याचाही उल्लेख नव्हता. तीस वर्षांच्या पाकिस्तानबद्दलच्या अयशस्वी अमेरिकन परराष्ट्रनीतीबद्दल किंवा पाकिस्तानने केलेल्या अण्वस्त्रप्रसाराबद्दलच्या परराष्ट्रमंत्रालयाकडून दडवल्या गेलेल्या आणि राष्ट्राध्यक्षांच्या मदतनीसांकडून विध्वंस केल्या गेलेल्या केंद्रीय अन्वेषकांनी जमविलेल्या गुप्त माहितीबद्दलची कुजबूजही नव्हती, पेंटॅगॉनच्या अधिकार्यांनी गुप्तहेरखात्याने दिलेली माहिती हेतुपूर्वकपणे बदलल्याचाही उल्लेख नव्हता (या हेराफेरीमुळेच पाकिस्तानशी अब्जावधी डॉलर्सचा शस्त्रास्त्रें पुरविण्याचा करार झाला होता व परिणामतः स्वतःची अण्वस्त्रें बनविणे आणि नंतर ती लिबियासारख्या राष्ट्रांना विकणे पाकिस्तानला शक्य झाले होते. वॉशिंग्टनच्या गाभार्यातून रचल्या गेलेल्या या 'नेत्रदीपक' व बर्याचदा गुन्हेगारी स्वरूपाच्या कारस्थानांमुळे निर्बळ IAEAने केलेले आरोप किरकोळ/क्षुल्लक आणि बुश-४३ यांच्या नव्या धोक्यांना आव्हान देण्याच्या वल्गना पोकळ वाटत.
मुशर्रफ यांनी केलेली सनातनी जनरल्सबरोबरची चलाखी आणि आतापर्यंत ज्यांच्यावर पाकिस्तान निर्भर होता अशा परमाणू शास्त्रज्ञांची त्यांनी कपटीपणाने केलेली मुस्कटदाबी यामुळे त्यांना आपल्या प्राणांना जवळ-जवळ मुकावे लागले. सुदैवाने त्यांची गाडी उडविण्यासाठी वापरलेला बाँब कांहीं सेकंद आधीच उडाला आणि ते वाचले. हा हल्ला 'जैश-ए-महम्मद' या दहशतवादी गटाबरोबर मित्रत्वाचे संबंध असलेल्या पाकिस्तानच्या हवाईदलातील अधिकार्यांकडून केल्या गेलेल्या कटाची परिणती होती. 'जैश-ए-महम्मद' या संघटनेची स्थापना मुशर्रफ यांचा एकेकाळ्चा पित्त्या व हर्कत-उल-अन्सार या संघटनेचा एके काळचा प्रमुख मौलाना मसूद अझर यांनी केली होती. अझर वा त्यांचे समर्थक मुशर्रफ यांच्यावर त्यांच्या दुटप्पीपणाच्या धोरणामुळे, त्यांच्या अमेरिकेशी बनविलेल्या जवळिकीतून दहशतवाद्यांविरुद्ध पुकारलेल्या युद्धामुळे आणि पाकिस्तानच्या अण्वस्त्रप्रकल्पावर अमेरिकेला दिलेल्या सवलतींमुळे व खानसाहेबांना बदनाम केल्याबद्दल नाराज होते.
पण त्यांच्या जिवावरील हल्ल्यामुळे मुशर्रफ यांचा निग्रह आणखीच कणखर झाला. दुसर्या दिवशी (१५ डिसेंबरला) ISIने खानसाहेबांच्या घरावर छापा घातला. कुणालाही आत किंवा बाहेर जाऊ दिले जाऊ नये असा हुकूम होता. लगेच खानसाहेबांच्या घराभोवती वेढा पडल्याची बातमी इस्लामाबादमध्ये पसरली. 'पाकिस्तानी अणूबाँबच्या पिताश्रीं'च्या घराभोवती वार्ताहारांचा गराडा पडला. वार्ताहारांनी परराष्ट्रमंत्रालयालाही वेढून खानसाहेबांवर खासगी अणूबाँब बाजार थाटल्याचा मुशर्रफ यांचा आरोप आहे कां स्पष्टीकरण मागितले. सरकारला निवेदन द्यायला तब्बल ७ दिवस लागले व २२ डिसेंबरला परराष्ट्रमंत्रालयालाचे प्रवक्ते मसूद खान यांनी तरीही जे सगळ्याना दिसत होते ते कबूल करायला नकार दिला. खानसाहेबांना अटक झालेली नाही, त्यांना स्थानबद्धतेत ठेवलेले नाहीं, त्यांच्यावर कुठलाही प्रतिबंध नाहीं असा भास होत होता. "त्यांच्या debriefingच्या सत्राचा भाग म्हणून त्यांच्यासाठी कांहीं प्रश्न उपस्थित केले आहेत" असेही मसूद खाननी सुचविले. 'पाकिस्तानी अणूबाँबच्या पिताश्रीं'ना विचारल्या जाणार्या प्रश्नांचा आणि वॉशिंग्टनमधून प्रसारित होणार्या इराण व लिबियासंबंधींच्या निवेदनांचा कांहींही संबंध नाही असेही त्यांनी सांगितले. थोडक्यात खानसाहेबांचा बळी देण्यासाठी मुशर्रफ यांची थापेबाजी चालली होती. पण जनतेचा संताप जाणवत होता!
दरम्यान खानसाहेबांची कन्या खानसाहेबांनी आपली पत्नी हेनीसाठी लिहिलेला "प्रकल्प A/B"बद्दलचा तपशीलवार अहवाल घेऊन दीना पाकिस्तानाबाहेर निसटली होती. तिला सूचना होत्या कीं खानसाहेब अदृश्य झाल्यास अथवा मृत पावल्यास तो अहवाल तिने प्रसिद्ध करावा असे ISIला कळले होते. या अहवालावरून अणूबाँबच्या विक्रीचा गुप्त कार्यक्रम लष्कर, मुशर्रफ व ज्येष्ठ सरकारी अधिकारीच चालवत होते हे सिद्ध होत होते. खानसाहेबांनी काय लिहिले आहे हे जरी त्यांना माहीत नसले तरी हा अहवाल जाऊ देणे मुशर्रफना चालणार नव्हते! पण दीनाने एक चूक केली! तिने दुबईहून आपल्या मोबाईल फोनवरून इस्लामाबादला फोन केला व त्यावेळी ती त्या अहवालाबद्दल बडबडली व या संभाषणामुळे ती खान यांच्या सदनिकेत आहे हे त्यांना कळले. पण ISIचे अधिकारी तिथे पोचायच्या आत दीना खानसाहेबांनी बनवलेल्या बनविलेल्या अहवालासह लंडनच्या विमानात बसली होती. खानसाहेबांच्या सदनिकेचा मात्र विध्वंस केला गेला. दरम्यान मुशर्रफनी दीनाने राष्ट्रीय गुपिते चोरली असल्याचा आरोप करून MI5ला तिला अडवायला सांगितले. दीनाला त्यांच्याकडून प्रश्न विचारण्यात आले पण तिच्याकडे फक्त खानसाहेबांचे सविस्तर अॅफिडेव्हिट होते व ते आता गुप्तच रहाणार होते.
पण दीनाने कांहीं करण्याच्या आतच मुशर्रफनी खानसाहेबांना निरोप पाठविला. मुशर्रफ यांची माणसे त्यांच्या घरी आली व अतीशय कोरडेपणाने व धमकीवजा भाषेत खानसाहेब कोण आहेत याचा मुलाहिजा न ठेवता ताकीत दिली कीं त्यांना जर या समस्येतून धडपणे बाहेर यायचे असेल तर त्यांना आश्वासन द्यावे लागेल कीं त्यांची मुलगी ते कागदपत्र कधीही प्रसिद्ध करणार नाहीं! असे आश्वासन द्यायला खानसाहेबांनी नकार दिला, पण दीना मागे हटली व इंग्लंडमध्येच राहिली.
मुशर्रफ मग हानी-निवारणाच्या उद्योगाला लागले. त्यांच्या प्रवक्त्याने जाहीर केले कीं पाकिस्तान सरकारने कधीही संवेदनाशील अशा परमाणू तंत्रज्ञानाच्या प्रसाराला परवानगी दिलेली नाहीं अथवा अशा प्रसाराचा मुहूर्तही केलेली नाहीं. मसूद खाननीही त्याचीच री ओढत जाहीर केले कीं पाकिस्तान सरकारने कधीही अण्वस्त्रप्रसार केला नाहीं आणि करणारही नाहीं. हळूहळू सगळ्यांची नजर पाकिस्तानातील संस्थांपासून दूर होत कांहीं व्यक्तींकडे वळली. पाकिस्तान IAEAशी संपूर्ण सहकार्य करीत होते. मुशर्रफ यांनी ४०० टक्के ग्वाही दिली होती आणि व जबाबदारी घेतली होती कीं पाकिस्तानने दिलेल्या अभिवचनांचा कधीही आज्ञाभंग किंवा उल्लंघन होणार नाहीं. थोडक्यात खानसाहेब व त्यांचे कहूतातले सहकारी यांना पाकिस्तान व पाकिस्तानी संस्थांपासून वेगळे करण्याच्या 'प्रकल्पा'ने पूर्ण वेग घेतला होता. पाठोपाठ माहितीमंत्री शेख रशीद अहमद यांनीही "चौकशीनंतर हे लोक जर या कुकर्माबद्दल दोषी आढळले तर पाकिस्तान सरकार व त्याच्या सरकारी संस्था स्वतःला त्यांच्यापासून दूरच ठेवतील" असे निवेदन केले.
पण ही सारी तारेवरील कसरतच होती. मुशर्रफना एका बाजूला बदनाम झालेल्या खानसाहेबांपासून स्वतःला दूर ठेवायचे होते तर दुसर्या बाजूला अमेरिका कहूताच्या शास्त्रज्ञांच्याविरुद्धच्या कारवायांचे संचालन करत आहे अशा अर्थाच्या सतत पसरणार्या जोरदार अफवांनाही तोंड द्यायचे होते. ज्या शास्त्रज्ञांना स्थानबद्ध केले होते त्यांचे कुटुंबीय दावा करत होते कीं त्यांनी त्यांच्या घराबाहेर उभ्या असलेल्या गाड्यांमध्ये साध्या वेषातील गोरे लोक बसलेले पाहिले होते. या सार्या चौकशा देशांतर्गत असून कुठलेही परदेशी लोका किंवा परदेशी संघटना या चौकशांत सहभागी नाहींत व पाकिस्तानचा कुठलाही नागरिक परदेशी सरकारच्या हवाली केला जाणार नाहीं अशीही घोषणा मुशर्रफ यांच्या प्रवक्त्याने केली. एक देखावा म्हणून डॉ. महम्मद फरूख हे कांहीं दिवसांनंतर घरीही परतले पण एका दिवसात पुन्हा त्यांना तुरुंगात नेण्यात आले. त्यांची परदेशी अनेक खाती असून त्यात लाखों डॉलर्स ठेवले आहेत अशी अफवाही सरकारधार्जिण्या वृत्तपत्रांकडून उठवण्यात आल्या.
नातळच्या दिवशी एका कारबाँबच्या हल्ल्यात १७ इतर मृत्यू पावले पण मुशर्रफ बचावले.
अण्वस्त्रप्रसारातील पाकिस्तानचा हात सगळीकडे दिसत होता. इराणकडून वाटाघाटी करणार्यांनी त्यांना १९९४ साली P-2 सेंट्रीफ्यूजेसची ड्रॉइंग्ज पाकिस्तानकडून मिळाल्याचे कबूल केले. या व्यवहारात ताहीर यांचा हात असल्याबद्दल अटकळी होत्या पण मलेशियन अधिकार्यांनी त्यांच्या हालचालींवर प्रतिबंध आणला होता व ते IAEAला मदत करणार नाहींत असे त्यांच्या वकीलांनी सांगितले. "आमच्याकडे व्यवसायिक मनुष्यबळाचा तुटवडा असल्याने आम्ही पाकिस्तानकडून मिळालेली P-2 सेंट्रीफ्यूजेसची ड्रॉइंग्ज वापरू शकलेलो नाहीं" असे सांगून इराणने गोंधळात आणखीनच भर घातली.
२००२मध्ये P-2 सेंट्रीफ्यूजेस प्रयोग करण्यासाठी AEOI[८]ने एका कंत्राटदाराची नेमणूक करून ती चालवण्याचा प्रयत्न व्यर्थ ठरला होता. पण बोल्टनसारख्या जहालवाद्याची खुमखुमी जिवंत असल्याने त्यांनी इराणच्या कबूलीवर विश्वास नसल्याचे सांगून इराणने दुसरा प्रकल्प एका गुप्त ठिकाणी उभारला असून तिथे P-2 सेंट्रीफ्यूजेसची मालिका व्यवस्थितपणे कार्यरत होती व त्यानुसार इराण लवकरच अण्वस्त्रधारी राष्ट्र बनेल असा प्रचार तावातावने करणे चालूच ठेवले. कांहींही सबळ पुरावा नसूनही बोल्टन यांच्यासारख्यांनी P-2 सेंट्रीफ्यूजेसचा मुद्दा पुनरुज्जीवित केला.
त्रिपोलीत लिबियाच्या परमाणूप्रकल्पामागे पाकिस्तानच होता याचा निर्विवाद पुरावा होता. लिबियाकडून विकत घेतलेल्या तंत्रज्ञानाचे अणूबाँब बनविण्याची ड्रॉइंग्ज, योजनेच्या रेषाकृती, वापरण्याच्या सूचना[९अ] यासारखे पुरावे Triple M यांनी जानेवारी २००४च्या एका बैठकीत आणले व ते डॉन माली व डेव्हिड लँड्समन[ब] यांना भेट म्हणून अर्पण केले.
इंग्लिश व चिनी भाषेत सूचना असलेल्या व ५०० किलो वजन असलेल्या या कागदपत्रांवरून ते अणूबाँबसंबंधीचे दिसत होते व जॅक बाऊट या IAEAच्या अधिकार्याने त्यांच्या अभ्यासाचा अभिभार/जबाबदारी घेतला. मायन्यात "मुनीर यांचा बाँब आकाराने मोठा असेल" असा KRL आणि PAEC यांच्यातील जुनी स्पर्धा दर्शविणारा शेरा होता. PAECचा बाँब मोठा असल्याने प्रक्षेपणास्त्रांवर बसविणे वा विमानातून टाकणे अवघड असल्याचे दर्शविण्याचा हा प्रयत्न होता. हे कागद घेऊन बाऊट वॉशिंग्टनला गेले व डलस विमानतळावरून हत्यारी गाड्यांच्या ताफ्यातून अमेरिकेच्या Department of Energyच्या अतिसुरक्षित तिजोरीत ते ठेवण्यात आले. KRLचा शिक्का असलेल्या पेटार्यात ठेवलेले सेंट्रीफ्यूजचे सुटे भाग लिबियाच्या गोदामात सापडले होते ते, प्योंग्यांगहून आलेले (व 'दुष्टचक्र' पूर्ण करणारे) प्रक्षेपणास्त्रांचे भाग व तशाच कांहीं महत्वाच्या इतर गोष्टीही तिथे ठेवण्यात आल्या[१०]. मुशर्रफनी आपल्या पुस्तकात पुढे लिहिले आहे कीं जगापुढे जगातील सर्वात जास्त विघातक राजवटींना परमाणू तंत्रज्ञान बेकायदेशीर पुरविणारे व्यापारी म्हणून आम्ही उभे होतो आणि हे चित्र हिडीस होते.
१७ जानेवारीला आणखी एका लाटेत ब्रि.सजवाल यांच्यासह आणखी पाच पाच कर्मचार्यांना 'उचलण्यात' आले. ISIच्या गाडीतून आलेल्या एका मेजरने ब्रि.सजवालना चौकशीसाठी ISIच्या कार्यालयात स्वतःबरोबर येण्यास सांगितले. डॉ.शफीकनी[११] लगेच खानसाहेबांना कळवले. पण खानसाहेबांचे बोलणे संदिग्ध होते व त्यांना इस्लामाबादमध्ये चाललेल्या KRL कर्मचार्यांच्या धरपकडीबद्दल माहिती नसावी असे दिसले.
डॉ.शफीकनी सर्व जवळच्या मित्रांना व KRL कर्मचार्यांच्या मुलांना फोन लावले. त्यांनी अशा बेरात्री बाहेर पडून ISIविरुद्ध विनंतीअर्ज दाखल करण्यास तयार असलेल्या वकीलांचा शोध सुरू केला. मध्यरात्रीच्या जरासे आधी खानसाहेबांचा फोन आला. मेजर इस्लाम या त्यांच्या प्रमुख मदतनीसालाही खानसाहेबांच्या बरोबर ते जेवत असतांना 'उचलले' होते. यावेळी ते क्षुब्ध वाटले. आता अशी भीती खानसाहेबांच्या दरवाज्यापर्यंत पोचली होती. मेजर इस्लाम यांचा त्यांच्या पत्नीशीही कांहींही संपर्क नव्हता. एकाएकी खानसाहेबांना शेवट आल्याचे जाणविले. स्वतःला वाचविण्यासाठी मुशर्रफ या सर्वांची धरपकड करत होते हे त्यांच्या लक्षात आले. KRL कर्मचार्यांची मुले एकत्र होऊ लागली. त्यांना मुशर्रफ यांचा डाव परतायचा होता. सरकारकडून त्यांना काय चाललेय यबद्दल कांहींच कळत नव्हते. प्रत्येक कुटुंबाला वेगळेच सांगितले जात होते. बर्याच KRL कर्मचार्यांचे डॉक्टर असल्यांने डॉ.शफीक हे प्रत्येक नाहींशा झालेल्या माणसाला भेटायची मागणी करू शकत होते व सगळ्या प्रतिसादांचा समन्वय करण्याचे काम त्यांनी आपणहून पत्करले. त्यांनी न्यायालयाकडे धाव घेतली व habeas corpusचे अर्ज केले. दोन दिवसांनंतर १९ जानेवारी २००४ला डॉ.शफीकना उत्तर मिळाले. सरकारी वकीलांनुसार त्यांच्या वडिलांना माहितीमंत्री शेख रशीद अहमद यांच्या विनंतीनुसार नेहमीच्या KRLबद्दलच्या चौकशीसाठी नेण्यात आले होते.
डॉ.शफीक बिचकलेच! हे विलक्षणच होते! कुणीच स्थानबद्ध नव्हते? जणू त्यांचा ISIच्या दरीत कडेलोटच करण्यात आला होता. ISIच्या सार्वजनिक संबंधविभागाचे (PRO) प्रमुख मे.ज.शौकत सुलतान यांनी कुणालाही स्थानबद्ध केलेले नसल्याचे आणि कुठल्याही अण्वस्त्रसज्ज राष्ट्रात अशा तर्हेचे गुप्तवार्तासंकलन[१२] नेहमीच केले जात असल्याबद्दल आग्रही प्रतिपादन केले. न्यायालयही गोंधळून गेले होते आणि त्यांनाही या स्थानबद्ध व्यक्तींना कुठे ठेवले आहे हे चौकशी करूनही समजले नव्हते.
डॉ.शफीकनी आणखी दबाव आणला व मुशर्रफ यांच्याबद्दलचा अप्रिय तपशील जाहीर करण्याची धमकी दिल्यानंतर सरकारी वकीलांकडून प्रतिसाद मिळाला कीं ब्रि.सजवाल यांच्यावर अण्वस्त्रप्रसार करणार्या किंवा अण्वस्त्रप्रसाराशी संबंधित कारवाया करणार्या, गुप्त संकेताक्षरे, परमाणू मूलद्रव्यें, पदार्थ, यंत्रसामुग्री, साधनसामुग्री, घटकभाग, माहिती, कागदपत्रें, रेखाकृती, ड्रॉइंग्ज, प्रतिकृती, लेख, टिपणे परदेशांना व परदेशी व्यक्तींना पुरविणार्या व्यक्तींशी नजीकचे साहचर्य, सहभाग व संबंध ठेवल्याचे आरोप ठेवले गेले होते. हे कळल्याचर मुशर्रफ यांचा डाव तरी उघड झाला. आधी आढेवेढे वगैरे घेऊन झाल्यावर शेवटी हे नक्की झाले कीं ब्रि.सजवाल व इतरांची परमाणू तंत्रज्ञानाच्या बेकायदा व्यवहारात गुंतल्याबद्दल चौकशी होत आहे.
स्वतःला वाचविण्यासाठी मुशर्रफनी अख्ख्या परमाणूसंस्थेला चिरून काढले याबद्दल मोठाच अविश्वास होता. कारण या सर्वांच्या कुटुंबियांचा समज होता कीं त्यांचे वडील/पती पाकिस्तानसाठी काम करत होते यावर त्यांचा पूर्ण विश्वास होता. KRL वगैरे कांहीं गावोगाव फिरून विक्री करणार्या फेरीवाल्यांचा उद्योग नव्हता. जो झाला होता तो दोन देशांतील व्यवहार, मग आता वैयक्तिक लोभ व देशद्रोह कां म्हटले जात होते हे त्यांना कळत नव्हते. हे सारे हताश कुटुंबीय विचारविमर्श करण्यासाठी डॉ.शफीक यांच्या घरी एकत्र जमले. सर्वात वर उपयोगी पडू शकेल अशा बॅरिस्टरचे नाव लिहिले व त्याखाली या अटकसत्रातल्या प्रमुख अधिकार्यांची नावे व त्या प्रत्येकाने काय म्हटले होते ते लिहिले. सुरुवातीला मुशर्रफनी याला खासगी बाब म्हटले होते, नंतर सर्व कुटुंबियांना ते अमेरिकेच्या खूप दबावाखाली काम करत असल्याचे कारण देऊन सहानुभूती मिळविण्याचा प्रयत्न केला होता, नंतर IAEA त्यांना लाथा घालत होते व उ.कोरियाशी व्यवहार केल्याबद्दल जपान रागावल्याचेही सांगितले. सारा दोष या शास्त्रज्ञांवर ढकलला जात होता. आधी शेख रशीद यांनी ९५ टक्के गुप्तवार्तासंकलन पूर्ण केल्याचे सांगितले, नंतर ९० टक्के. नंतर सांगितले कीं ते ११ फेब्रुवारी २००४च्या 'ईद'आधी संपेल! थोडक्यात सर्व नाटकच चालले होते.
सर्व टिपणे या कुटुंबियांचे दुःख सांगत होती. भावना दर्शविणारे शब्द वापरून त्यांना कसे बळी दिले जात आहे हे आपल्या आवडत्या पत्रकारांमार्फत सार्या पाकिस्तानी जनतेला सांगून मदतीची कळकळीची विनंती करत होते. habeas corpus अर्जाचा नेटाने पाठपुरावा केल्यावर डॉ.शफीकना सांगण्यात आले कीं त्यांची स्थानबद्धता १९५२च्या पाकिस्तानच्या संरक्षण कायद्याखाली केली गेली असून त्यानुसार ISIला तीन महिन्यासाठी त्यांना स्थानबद्धतेत ठेवता येते.
न्यायालयात केलेल्या अनेक कारवायांमुळे बाहेर आलेल्या माहितीवरून या सर्व घडामोडींमागे कोण होता व परदेशी या घटनांकडे कसे पाहिले जात होते याबद्दल कांहीं इशारे मिळत होते. अमेरिकेच्या परराष्ट्रमंत्रालयातील एका अधिकार्याची डॉ.शफीक यांच्या वकीलाकडे देण्यात आलेल्या एका चिठ्ठीत या भानगडीला "सर्व दहशतवादांचा उगम" असे संबोधण्यात आलेले होते. खानसाहेबांचे आणि त्यांच्या निकटवर्तियांबद्दल "बिन लादेन व सद्दाम हुसेनपेक्षा जास्त धोकादायक" असे लिहिले जात होते. तरीही नरसंहारक्षम शस्त्रास्त्रांवरून लढले जाणारे युद्ध पाकिस्तानमध्ये व्हायच्या ऐवजी इराकमध्ये कां होत होते याचे तर्कशुद्ध कारण गवसत नव्हते.
KRL कर्मचार्यांच्या मुलांनी मुशर्रफ यांचे मुद्दे खोडून काढायचा प्रयत्न केला. कहूता प्रकल्प लष्कराच्या अनेक वेगवेगळ्या दलांच्या फौजेच्या, विमानवेधी तोफांच्या, जेट विमानांच्या व सैनिकांच्या वेढ्यात होता, असे असतांना UF6चा किंवा अतिशुद्धीकृत युरेनियमचा एकादा डबा, ड्रॉइंग, अणूबाँबची संरचना, वगैरे तिथून बाहेर काढणे कसे शक्य होते? शिवाय सर्व माल C-130 ही लष्करी विमाने वापरून हलविला जात होता हे मुशर्रफ यांनीच मान्य केले होते. मग ही विमाने इतक्या मोठ्या संख्येने व इतक्या वेळा लष्कराच्या किंवा लष्करप्रमुखांच्या माहितीशिवाय कशी येत-जात होती?
KRL कर्मचार्यांच्या कुटुंबियांनी पाकिस्तान सरकारला "अण्वस्त्रप्रसार वैयक्तिक लोभ-अभिलाषेपायी केल्याच्या राष्ट्राध्यक्षांच्या आरोपांमुळे आमचा अपमान केला गेलेला आहे. आम्ही सर्व अतीशय साधेपणाचे व सरळ जीवन जगतो. आम्हाला परदेशवार्या वा तिथल्या सुट्या आणि पैसे नसल्यामुळे प्रथितयश पाकिस्तानी किंवा परदेशी संस्थांमध्ये शिक्षण घेणे परवडत नाहीं. तरीही असले आरोप होतात याचे दुःख होते" असे एक अनावृत्त पत्र लिहिले. पण लष्कराकडून उत्तर आले नाहीं.
एकाएकी पाकिस्तानच्या परमाणूसंबंधीच्या व सर्व पाकिस्तानी सरकारच्या वेबसाईट्स "site under construction" या निरोपांसह 'ऑफ-लाईन' गेल्या. पाठोपाठ पाकिस्तानी वृत्तपत्रांच्या वेबसाईट्स व त्यांच्या 'ऑन-लाईन लायब्रर्या'ही नाहींशा झाल्या. पुस्तकालयांवर धाडी पडल्या, अब्दुल सिद्दीकींची खानसाहेबांच्या बरोबर केलेल्या आफ्रिकेच्या प्रवासाची उर्दूतील प्रवासवर्णने, झहीद मलिक यांनी लिहिलेले खानसाहेबांचे चरित्र व स्टीव्ह वाइसमान व हर्बर्ट क्रॉस्नी यांचे पुनर्प्रकाशित The Islamic Bomb ही पुस्तकें जप्त झाली. काळ्या फेल्टपेनसज्ज माणसांनी इंग्लिश भाषेतील भाग पिंजून काढले व त्यातील मुशर्रफ, उ.कोरिया, ज.जहांगीर करामत, अल-कायदा, ज.मिर्झा अस्लम बेग, ज.हमीद गुल, ओसामा बिन लादेन आणि तालीबानबद्दलच्या सर्व उल्लेखांवर "पांढर्याचे काळे" केले. ज्यांना गुप्त जागी स्थानबद्ध करून ठेवले होते त्यांच्याकडे चांडाळप्रकृतीच्या अधम अधिकार्यांना पाठविण्यात आले व त्यांनी नम्रता गुंडाळून अतीशय अशिष्ट भाषेत या थोर शास्त्रज्ञांना धमक्या दिल्या. "तुम्हा सर्व SOB[१३] लोकांनी आम्हाला खाली खेचायचा चंग बांधलाय्!, तुम्ही वठणीवर आलात तर ठीक, नाहीं तर आम्ही तुम्हाला, तुमच्या मुलांना आणि त्यांच्या मित्रांना पिळून काढणार आहोत" वगैरे वगैरे. या लोकांच्या घरात हे अधिकारी बेकायदेशीरपणे घुसले, त्यांच्या गाड्यांवर हल्ले झाले, सगळीकडे त्यांच्यावर पाळत ठेवण्यात आली होती. डॉ.शफीक यांच्या खिडकीबाहेर रोज रात्रीच्या अंधारात हँडफोनच्या पडद्यावरील अंधुक प्रकाश दिसायचा व डॉ.शफीक कळायचे की तिथे बिनचेहेर्याची माणसे त्यांच्या प्रत्येक हालचालींचा मागोवा घेण्यासाठी बसून आहेत.
मग ISIने झुबैर खान या KRLच्या शास्त्रज्ञाला लोकांसमोर आणले. याच्यावर खानसाहेबांनी लांच घेतल्याबद्दल कारवाई केली होती व त्याला काढून टाकले होते. त्याचा डूख तो धरून होता. त्याला KRLची इत्थंभूत माहिती होती व त्याने इतर स्थानबद्धांच्या चौकशीत भाग घ्यायचे कबूल केले. KRL कुटुंबियांनी मग KRL कॉलनीत बैठक घेतली. सगळ्यांना तो कांहींतरी उपद्व्याप करेल अशी भीती होती. सगळ्यांना वाटले होते कीं शांत राहिल्यास हे संकट हळूहळू नाहींसे होईल.
त्यांच्या लाल रंगाचा गालिचा अंथरलेल्या दिवाणखान्यात खानसाहेबांशी रोज प्रश्नोत्तरें चालू होती. त्यांनी कसेही करून एक चिठ्ठी डॉ.शफीकना पाठविण्यात यश मिळविले. त्यात त्यांनी लिहिले होते कीं ज्यांनी हे परमाणूप्रकल्पाचे सौदे मंजूर केले त्या सेवानिवृत्त आणि अद्याप नोकरीत असलेल्या ज.बेग ज्यांनी ते १९९०साली लष्करप्रमुख असताना इराणशी परमाणूबद्दलचा व्यवहार करायला उत्तेजन दिले किंवा ज्यांनी उ.कोरियाबरोबरचा प्रक्षेपणास्त्रांच्या बदल्यात युरेनियम अतिशुद्धीकरणप्रकल्पाचा सौदा पक्का केला ते मुशर्रफ यांचे वॉशिंग्टनमधील राजदूत ज.जहांगिर करामत अशा जनरल्सबद्दल कुणीच कां बोलत नाहींय्. जोपर्यंत मुशर्रफसह लष्करातील प्रत्येक जनरलना गुप्तवार्तासंकलनासाठी इथे आणून ते एकत्र केले जाणार नाहीं तोपर्यंत गुप्तवार्तासंकलन कधीच संपणार नाहीं असे त्यांनी ठासून सांगितले.
२३ जानेवारी रोजी डाव्होस येथील World Economic Forumच्या बैठकीसाठी स्वित्झरलंडला ते गेलेले असतांना त्यांनी CNNच्या ठळक प्रतिमा असलेल्या प्रमुख आंतरराष्ट्रीय वार्ताहार ख्रिस्तियान अमनपूर यांना मुलाखत द्यायचे कबूल केले. नेव्ही-ब्लू रंगाच्या सुटात असलेले व मधोमध कडक भांग पाडलेले मुशर्रफ एकाद्या अतीशय सुसूत्रपणे व संपूर्ण नियंत्रणाखाली चालणार्या देशाचे कार्यकारी संचालक शोभत होते. पण त्यांची भाषा मात्र झोंबणारी होती. कायदाभंग करणार्यांनी व देशाच्या शत्रूंनी अण्वस्त्राबद्दलचे तंत्रज्ञान आपल्या वैयक्तिक आर्थिक लाभासाठी परदेशांना विकले असल्याचा पाकिस्तानला पुरावा मिळाला असल्याचे त्यांनी जाहीर केले. देशाच्या व सरकारच्या कुठल्याही अधिकार्यांचा यात हात नसून फक्त या कांहीं व्यक्तीच आहेत....सरकारी किंवा लष्करी अधिकारी यात गुंतलेले असल्याचा अजीबात कोणताही पुरावा नाहीं असेही त्यांनी ठासून जाहीर केले. पण अमनपूरही कांहीं 'कालची पोर' नव्हती! तिने मुशर्रफनी पूर्वीच्याच आठवड्यात पाकिस्तानच्या संसदेत मारलेल्या बढाईची त्यांना आठवण करून दिली. पाकिस्तानात लष्कर हे सर्वव्यापी असून रायफलचा एक बोल्टही उच्चतम पातळीवरील अधिकार्याच्या माहितीशिवाय हरवत नाहीं अशी शेखी मिरवली असताना अण्वस्त्राबाबतच्या तंत्रज्ञानाची देवाण-घेवाण या उच्चतम पातळीवरील अधिकार्याच्या माहितीशिवाय कशी काय झाली असा प्रतिप्रश्न तिने केला. हेच मुद्दे स्थानबद्धतेत असलेले शास्त्रज्ञही न्यायालयांत करत होते.
अजीबात न बिचकता मुशर्रफ उत्तरले कीं अण्वस्त्राबाबतचे तंत्रज्ञान संगणकांत, कागदोपत्री व लोकांच्या डोक्यात असल्यामुळे त्यांच्यावर नियंत्रण ठेवणे खूप कठीण असते. जोहान्सबर्गमधील कंटेनर्समध्ये चढवलेले व पाकिस्तानने लिबियासाठी ऑर्डर केलेले वॉशिंग मशीनच्या आकाराचे ६००० सेंट्रीफ्यूजेस किंवा इटलीतील तारांतो येथे पकडले गेलेले आणि लिबियाकडे चाललेले पाच कंटेनर्स किंवा लिबियातून सुटे करून टेनेसीच्या ओकरिज्ज येथे प्रदर्शनासारखे ठेवलेले नरसंहारक्षम शस्त्रास्त्रांचे भाग किंवा अतिशुद्धीकृत युरेनियमचे आकाराने एकाद्या छोट्या गाडीयेवढे चाळीस मोठाले डबे त्यांना आठवले नाहींत. मुशर्रफना पापांत वाटेकरी हवे होते. म्हणून त्यांनी पुढे असेही सांगितले कीं यात युरोपियन राष्ट्रें व कांहीं व्यक्तीही गुंतलेल्या आहेत, फक्त पाकिस्तानीच त्यात आहेत असे कुणी समजू नये.
तीन दिवसांनंतर मुशर्रफ स्पष्ट बोलले. यात खानसाहेब दोषी असून त्यांना घरीच स्थानबद्धतेत ठेवण्यात आले होते. त्यांच्या घरासमोर पहारेकर्यांची चौकी बसविण्यात आली व घुटमळण्यास व फोटो काढण्यास बंदी करणार्या पाट्या उभारण्यात आल्या. पेटविलेल्या शेकोटीभोवती अनेक सैनिक आपले हात शेकत पहारा करताना दिसू लागले.
चोवीस तासांनंतर इस्लामाबादच्या सर्व वार्ताहारांना प्रधानमंत्र्यांच्या कार्यालयात बोलावणे आले. डावपेच योजना विभागचे प्रमुख ले.ज.खलिद किडवाई स्लाईड प्रोजेक्टरसह वाटच पहात होते. थक्क झालेल्या श्रोत्यांना अपमानित झालेल्या कहूताप्रकल्पाच्या प्रमुखांनी १२-पानी कबूलीजबाबावर सही केल्याचे व त्यात इराण लिबिया व उ.कोरियाला तांत्रिक सहाय्य व घटकभाग पुरविल्याचेही कबूल केले होते. खानसाहेबच या तपशीलवार केल्या जाणार्या पण बेकायदेशीर तस्करी जालाचे सूत्रधार असून मालवाहू विमानांना चार्टर करणे, परदेशी चोरून बैठका योजणे आणि मलेशियात पाकिस्तानने टाकून दिलेल्या घटकभागांना पुन्हा नीट करण्यासाठी कारखानासैनिकी गणवेषात उभारणे आणि ते घटकभाग परदेशी विकणे तेच करत होते हे निवेदन ऐकायला किंवा आव्हान द्यायला कुणाही परदेशी वार्ताहाराला निमंत्रण नव्हते.
खानसाहेबांना मग मुशर्रफ यांच्याबरोबरच्या समोरासमोरच्या बैठकीसाठी नेण्यात आले. तिथे मुशर्रफ यांनी आपल्या आपल्या चरित्रात लिहिल्याप्रमाणे त्यांनी खानसाहेबांना तोंड देत त्यांनी केलेल्या गुन्ह्यांबद्दलचे पुरावे दाखविले. खानसाहेब पूर्णपणे खचून गेले व त्यांनी कबूल केले कीं त्यांना खूप अपराधी वाटत होते. त्यांनी मुशर्रफना अधिकृत माफी देण्याची विनंती केली असेही त्यांनी लिहिले आहे. मुशर्रफनी धूर्तपणे त्यांना सांगितले कीं त्यांना माफी हवी असेल तर ती त्यांनी थेट पाकिस्तानी जनतेकडून मागावी. मग दूरचित्रवाणीवरून माफीचे भाषण देण्याची कल्पना पुढे करण्यात आली. खानसाहेबांनी या बैठकीनंतर ज्या मित्रांना गुपचुपपणे टिपणे पाठविली ते एक वेगळीच कहाणी सांगतात कीं माफी मुशर्रफनीच मागितली. एक सौदाही केला कीं खानसाहेबांनी दूरचित्रवाणीवर माफी मागितल्यास सर्व कांहीं विसरले जाईल व खानसाहेब आपल्या पूर्वीचे जीवन जगू शकतील. मुशर्रफनी मानभावीपणाने खानसाहेबांना सांगितले कीं ते अद्यापही त्यांचे 'महापुरुष' होते. दुसरा कुठला मार्ग न दिसल्यामुळे खानसाहेबांनी मुशर्रफ यांच्या अटी मान्य केल्या.
४ फेब्रुवारीला खानसाहेबांच्या अधिकृत माफीचे शब्दांकन करण्यासाठी National Command Authorityची पुन्हा बैठक झाली व त्यानंतर खानसाहेबांना पुन्हा मुशर्रफ यांना भेटण्यासाठी आणण्यात आले. त्यवेळच्या डॉन या वृत्तपत्रांत प्रसिद्ध झालेल्या छायाचित्रात जणू युद्धालाच तयार केलेले व तणावात असल्यासारखे दिसणारे मुशर्रफ आपल्या सैनिकी गणवेषात होते तर खानसाहेब रेशमी शर्ट, लोकरी ब्लेझर व नेव्ही स्लॅक्समधे सोफ्यावर टेकून बसलेले दिसत होते. दुपारी खानसाहेबांना पाकिस्तान दूरचित्रवाणीच्या मुख्यालयात नेण्यात आले व स्टूडियोत नेण्यात आले. वॉशिंग्टनच्या आग्रहास्तव हे माफीचे भाषण सार्या जगाला समजावे म्हणून इंग्रजीत करायला मुशर्रफनी त्यांना सांगितले होते, पण शेवटच्या क्षणी खानसाहेबांनी टेलीप्राँप्टर वापरायला नकार दिला व तयार केलेले निवेदन आपल्या टिपणावरून करणार असल्याचे सांगितले. जणू ते जगाला सांगत होते कीं ते दुसर्या कुणाचे शब्द वाचत होते.
जर खानसाहेबांनी ठरलेले शब्द न वापरता दुसरेच निवेदन सुरू केले तर आपत्ती येऊ नये म्हणून ते भाषण थोड्या वेळेचा उशीर वापरून प्रसारण करायला मुशर्रफनी परवानगी दिली. खानसाहेबांनी निवेदन केले: माझ्या प्रिय बंधूभगिनींनो, मी तुमच्यापुढे माझा खेद प्रकट करायला व एका जबरदस्त मानसिक आघात सोसलेल्या राष्ट्रापुढे बिनशर्त माफी मागायला येणे पसंत केले आहे. राष्ट्रीय सुरक्षिततेला वाहिलेल्या माझ्या सेवेसाठी तुम्ही सर्वांनी मला अत्युच्च बहुमान, प्रेम व वात्सल्य दिले याची मला जाणीव आहे व मला बहाल केलेल्या सर्व बक्षिसांबद्दल व सन्मानांबद्दल मी कृतज्ञ आहे. पण माझ्या राष्ट्राला संपूर्ण सुरक्षा प्रदान करण्याचे मी जीवनभर केलेले यशस्वी प्रयत्न माझ्या कांहीं कारवायांमुळे एका मोठ्या संकटात अडकले असते याचा मला खेद होत आहे. या बेकायदेशीर अण्वस्त्रप्रसाराच्या कारवाया मी चांगल्या हेतूने केल्या होत्या पण कदाचित त्यात माझी पारख चुकीची झाली असेल. मी इथे अधिकृतरीत्या निवेदन करतो कीं माझ्या ज्या कनिष्ठ अधिकार्यांनी या बाबतीत मला सहकार्य केले तेही माझ्याप्रमाणेच चांगल्या हेतूने व माझ्या सूचनेबरहुकूम काम करत होते. मी हेही स्पष्ट करू इच्छितो कीं माझ्या या बेकायदेशीर कारवायांना कुठल्याही सरकारी अधिकार्याने कधीही मान्यता दिलेली नव्हती. माझ्या सर्व कारवायांची मी जबाबदारी घेतो व आपल्याकडून माफीची याचना करतो. प्रिय बंधू-भगिनींनो, अशा तर्हेच्या कारवाया यापुढे भविष्यकाळात पुन्हा कधीही होणार नाहींत याचीही मी खात्री देतो. मी सर्व पाकिस्तानी नागरिकांना पाकिस्तानच्या सर्वोच्च राष्ट्रीय हितासाठी या बाबतीत कुटल्याही तर्हेचे तर्क-कुतर्क करू नयेत व या अतीशय संवेदनशील मुद्द्यांना राजकीय रंग देऊ नये अशी मी कळकळीची विनंती करतो. अल्ला पाकिस्तानला सुरक्षित व सुखरूप ठेवो.
पाकिस्तान टेलिव्हिजनच्या अधिकार्यांनी नंतर उघड केले कीं खानसाहेबांनी आपले भाषण आयत्यावेळी बदलले व त्यांनी सार्या कारवाया "चांगल्या हेतूने" केल्या होत्या हे शब्द त्यात घातले होते. त्यांच्या समर्थकांचे म्हणणे होते कीं हे शब्द खानसाहेब नेहमीच सरकारसाठी काम करत होते आणि त्यांचे सर्व काम देशभक्तीनेच प्रेरित झालेले होते हे सांगण्यासाठी घातले होते.
खानसाहेबांच्या जाहीर माफीचा पाकिस्तानी जनतेवर विजेसारखा आघात झाला. इस्लामाबाद व कराची शहरात फलक व बॅनर्स दिसू लागले आणि त्यावर लिहिले होते, "आम्हाला कादीर खान राष्ट्राध्यक्ष म्हणून हवेत, कैदी म्हणून नव्हे!". जमात-ए-इस्लामीचे जहाल व प्रक्षोभक नेते काजी हुसेन अहमद सरळ अल जझीरा या अरब दूरचित्रवाणीच्या वाहिनीवर गेले व त्यांनी मागणी केली कीं मुशर्रफनी राजीनामा द्यायला हवा कारण खानसाहेबांनी जाहीर माफी मागितली ती त्यांचा छळ केला जाईल अशी धमकी दिल्यामुळेच. आपल्या वचनाला जागून मुशर्रफनी आर्मी हाऊस येथे बोलावण्यात आलेल्या भरगच्च पत्रकारपरिषदेत खानसाहेबांना बिनशर्त माफी दिली. "ते माझे 'महापुरुष' आहेत. पूर्वीही होते व आताही आहेत". एका पत्रकाराने मुशर्रफना विचारले कीं त्यांनी जरी खानसाहेबांना दिली असली तरी जग त्यांना माफ करेल कीं नाहीं. मुशर्रफ म्हणाले ते स्वतः खानसाहेबांच्या व जगाच्या मध्ये उभे होते व त्यांना कांहींही त्रास होणार नाहीं अशी त्यांनी खात्री दिली. पण आपल्या पुस्तकात २००६ साली मुशर्रफनी वेगळाच सूर लावला होता. पुस्तकात त्यांनी कडवटपणे म्हटले कीं सत्य हे होते कीं खानसाहेब हे फक्त एक धातुशास्त्रज्ञ (metallurgist) होते आणि अण्वस्त्रनिर्मितीच्या गुंतागुंतीच्या शृंखलेतील फक्त एक कडी होते. पण आल्बर्ट आईनस्टाईन व रॉबर्ट ऑपनहायमर या दोघांची थोरवी आपल्यात एकवटली आहे अशी स्वतःची प्रतिमा जनमानसात निर्माण करण्यात यश मिळविले होते. सत्य तर याहून जास्त गुंतागुंतीचे होते आणि दूरचित्रवाणीवरील माफी ही मुशर्रफ व खानसाहेबांच्या मधील कडवट युद्धाची सुरुवात होती आणि खानसाहेब शरण जाण्याऐवजी ताठ होऊन भांडायला तयार होते.
पण यातले कांहींही या क्षणी दिसत नव्हते, पण मुशर्रफनी आढ्यतेखोरपणे खानसाहेबांचे गुणगान गायल्यावर पाकिस्तानी वृत्तपत्रांनी कुणाचा मुलाहिजा न ठेवता चौकशीला सुरुवात केली. वार्ताहारांनी मुशर्रफना गराडा घालून विचारले कीं अण्वस्त्रप्रसाराबद्दलची माहिती त्यांना व त्यांच्या सरकारला आधीपासून होती अथवा नव्हती. अशा तर्हेने पकडले गेलेले मुशर्रफ मग संतापले कारण अशी बंडाळी होईल असे त्यांच्या ध्यानी-मनी नव्हते. त्यांनी पाकिस्तानच्या अंतिम हिताचा मुद्दा पुढे करून प्रश्नांना बगल दिली. पाकिस्तानला आधीच संयुक्त राष्ट्रांच्या सुरक्षा परिषदेच्या निर्बंधांना तोंड द्यावे लागणार होते. पण मीडिया मागे हटेना. एका विदेशी पत्रकाराने त्यांना सगळे कागदपत्र हवाली करून संपूर्ण व स्वतंत्र चौकशीची मागणी केली. मग मुशर्रफ यांचा मानसिक तोल जाऊ लागला. "चुप बसा!" असे ओरडून ते म्हणाले कीं पाकिस्तान एक सार्वभौम राष्ट्र आहे व ते आपला परमाणू प्रकल्प कधीही अमेरिकेच्या किंवा इतर कुणाच्याही ताब्यात देणार नाहीं. "मी मृत्यू सहा वेळा पाहिला आहे" असे सांगून ते म्हणाले होते ते भित्रे नसून पाकिस्तान कधीही आपला परमाणूप्रकल्प व प्रक्षेपणास्त्रप्रकल्प मागे घेणार नाहीं.
अमेरिकेच्या राईसबाईंनी "खानसाहेब एका दृष्टीने कायद्यापुढे खेचले गेलेच आहेत कारण त्यांना आता आपला आवडता उद्योग करतायेणार नाहीय्" असे निवेदन दिले. 'एका दृष्टीने' या शब्दांमुळे आर्मिटेज यांनी मुशर्रफ यांच्याबरोबर केलेल्या कराराला मूर्तरूप आले असेच म्हणायला हवे! परराष्ट्रमंत्रालयाचे प्रवक्ते रिचर्ड बाउचर यांनी सांगितले कीं पाकिस्तानच्या चौकशीबाबतचे गांभिर्य पाहून ते अतीशय दिपून गेले होते व पाकिस्तानी सरकार या अद्याप चालू असलेल्या चौकशीतून बाहेर पडणारी माहिती आंतरराश्ट्रीय समुदायालाही सांगेल अशी अपेक्षाही त्यांनी व्यक्त केली! आर्मिटेजनीही गेली कांहीं वर्षें अमेरिकेशी अण्वस्त्रप्रसाराबाबत स्पष्ट व खरे बोलल्याबद्दल पाकिस्तानचे कौतुक केले. कोलिन पॉवेल मुशर्रफ यांनी अण्वस्त्रप्रसाराच्या काळ्या बाजाराला उघड केल्याचे कृत्य हे एक मोठे यश असल्याचे सांगितले. "जगातल्या सगळ्यात मोठ्या अण्वस्त्रप्रसारकाच्या कारवाया बंद केल्यामुळे आता अमेरिकेला खानसाहेबांच्या जाळ्यातर्फे चालणार्या अण्वस्त्रप्रसाराची भीती बाळगायचे कारण नाहीं" आणि या अण्वस्त्रप्रसारात पाकिस्तानी सरकारचा हात असल्याचा कोणताही पुरावा नसल्याची पुस्तीही त्यांनी जोडली!
एका आठड्यानंतर बुश-४३ यांनी वॉशिंग्टनयथील राष्ट्रीय सुरक्षा विश्वविद्यालयात[१४] आपली प्रतिक्रिया दिली. मुशर्रफ यांचे त्यांच्या निर्णायक कारवाईबद्दल अभिनंदन करीत ते म्हणाले, "खानसाहेबांनी त्यांचे गुन्हे कबूल केले आहेत आणि त्यांचे उच्च सहकार्यांना आता काम उरले नाहींय्. पाकिस्तानी सरकार या जाळ्यातील प्रत्येक व्यक्तीची कसून चौकशी करत आहे व अतीशय महत्वाची माहिती गोळा करत आहे. या माहितीचा उपयोग अशी घटना पुन्हा कधीही होणार नाहीं यासाठी केला जाईल. मुशर्रफनी खान यांच्या जाळ्याबद्दल मिळणारी माहिती अमेरिकेलाही देण्याचे वचन दिले आहे आणि पाकिस्तान पुन्हा कधीही अण्वस्त्रप्रसारात भाग घेणार नाहीं याबद्दल खात्री दिलेली आहे." नजीकच्या भूतकाळातीला फक्त सोयीच्या भागाचा उल्लेख करून ते म्हणाले कीं "दहशतवादाला नेस्तनाबूत करण्यासाठी आणि नरसंहारक्षम शस्त्रास्त्रांच्या फैलावाला आळा घालण्यासाठी एक महत्वाचे संघटन एकत्र आले आहे व ते दहशतवादाविरुद्धच्या युद्धाशी वचनबद्धता अहे. अमेरिकेच्या गुप्तचरसंघटनांनी या जाळ्याच्या सभासदांवर जगात ते जातील तिथे बारीक नजर ठेवली होती, त्यांची संभाषणे ध्वनिमुद्रित केली होती आणि त्यांच्या कार्यवाहीत चंचुप्रवेश मिळविला होता व त्यांचि रहस्ये उघडी पाडली होती."
पण एक धोका अद्याप होता. खानसाहेबांचे सहकारी जगात सगळीकडे मोकळे होते. लोभ, धर्मांधता किंवा या दोन्हीमुळे प्रवृत्त झालेले हे विक्रेते जगातील उत्सुक बेकायदा सरकारांशी संधान बांधीन करोडो डॉलर्सचा धंदा करत होते. व ही धोकादायक शस्त्रें दहशतवादी गटांच्या हाती लागण्याची दाट शक्यता निर्माण झाली होती. एकेक अशी व्यक्ती टिपली जाईल आणि धंद्याबाहेर फेकली जाईल. आता इराकमधील कारवाई शेवटच्या टप्प्यावर आलेली असून पाकिस्तानची वागणूकही सकारात्मक झाल्यामुळे आता लक्ष्य इराण हेच असेल हेच जणूं बुश-४३ सुचवत होते.
पण ज्यांना आर्मिटेज-मुशर्रफ यांच्यातील गुप्त कराराची माहिती नव्हती ते या सर्वाकडे अविश्वासानेच बघत होते. नुकतेच बोल्टन यांच्याबरोबर झालेल्या वाग्युद्धात जखमा चाटणारे पण खानसाहेबांच्या अलीकडील कारवायांची बित्तंबातमी असलेले IAEAचे प्रमुख एलबारादेई यांनी खानसाहेब म्हणजे एका प्रचंड हिमनगाचे एक छोटासे टोक असून ते एकटे काम करत नव्हते .असे विधान केले. कोफी अनान यांनाही ती माफी वरवरचीच वाटली होती. कोफी अन्नान यांनीही दूरचित्रवाणीवरील माफी विचित्र वाटल्याचे सांगत "इराण, लिबिया व उ.कोरियाला अण्वस्त्र तंत्रज्ञान विकणार्या पाकिस्तानला कां माफ केले गेले?" असा परखड प्रश्न विचारला.
बुश-४३ यांची प्रतिक्रिया वाचून मुशर्रफ यांचे मदतनीस हसले. एकजण गमतीने म्हणाला कीं आता आम्ही आमच्या जुन्या परस्परसंबंधांकडे गेलो आहोत जिथे आम्ही आम्हाल जे वाटेल ते करतो व अमेरिका आम्हाला जे वाटेल ते करते! सत्याचे अनेक तुकडे होऊन ते हेरांना रहाण्यासाठीची 'सुरक्षित' घरे, ISI च्या ताब्यातील ओल आलेल्या कोठड्या अशा जागी विखुरले गेले होते. डॉ.शफीक हे एकटेच गृहस्थ होते ज्यांना खानसाहेबांना भेटायची अनुमती होती. त्यांच्या मते खानसाहेब उच्च रक्तदाब व त्याच्या सोबत येणार्या व्याधींनी ग्रस्त होते. त्यांना रक्तदाब उतरवण्याची, औदासिन्य घालविणारी व बद्धकोष्ठता दूर करणारी औषधें लागत असत व त्यामुळे त्यांची परिस्थिती कधीही स्फोट होणार्या टाईमबाँबसारखी होती. पण अशा भेटींखेरीज खानसाहेबांना करायला कांहींच नव्हते. फोनलाईन नव्हती, वृत्तपत्रे दिली जात नसत व दूरचित्रवाणी पहायचीही अनुज्ञा नव्हती. मग ते त्यांच्या आवडल्या आरामखुर्चीत बसून स्वतःशीच बोलत असत, कुराण वाचत असत व कधीकधी योगासने करत.
त्यांना भेटायला त्यांची लहान मुलगी आयेशा यायची व दीनाची मुलगी तान्या यायची. दीनाल वडिलांना भेटायची परवानगी नव्हती, पत्नी हेनी काळजीने खचली होती, खानसाहेबांना वेड लागायचेच बाकी होते. बुश-४३ यांनी पुकारलेले दहशतवादाविरुद्धचे युद्ध इस्लाम व ख्रिस्ती धर्मियांमधील युद्ध बनले होते. पण मग अचानक त्यांच्या अंगात बळ येई व ते उठून बसत. ISIबरोबर, लष्कराबरोबर व त्यांना दगा देणार्या कुणाहीबरोबर बोलणे अजीबात बंद करण्याचा ते निश्चयही करत. ते त्यांच्या सूड उगविण्याच्या योजनेत गढून जात.
मुशर्रफ यांचे नजदीकचे सहकारी आठवण काढतात.....या सुमाराला त्यांनी ठरविले कीं जे करायला हवे होते ते सर्व त्यांनी केले होते. आत आपण होऊन अण्वस्त्रांबद्दल कांहींही अमेरिकन्सना सांगायची गरज नव्हती. करार होवो अथवा न होवो, पाकिस्तानसाअठी सारे संपले होते. आणि आम्ही सारे या लोकप्रवादापासून सुटल्याचे सांगायला योग्य बेळेची वाट पहात होतो या संधीचीच वाट पहात होतो.
------------------------------------------------------
टिपा:
[१] तरीही माफी मागायला मात्र खानसाहेबांना एकट्याला 'बकरा' कसे बनविले?
[२] Diversionary tactic or a 'decoy'
http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/asia/article6839044.ece (Years earlier, Khan had been warned about the Pakistan army by Li Chew, the senior minister who ran China’s nuclear-weapons programme. Visiting Kahuta, Chew had said: “As long as they need the bomb, they will lick your balls. As soon as you have delivered the bomb, they will kick your balls.” In the letter to his wife, Khan rephrased things: “The bastards first used us and are now playing dirty games with us.”) याच विषयावर माझे जकार्ता पोस्टमधील हे पत्रही वाचा: http://www.thejakartapost.com/news/2009/10/10/letter-mystery-khan039s-le...
[३] Centrifuge Assembly Line
[४] 'Laundered'
[५] Test data and Calculations
[६] Precision tools and parts for two specialized lathes
[७] याच वाक्याच्या संदर्भाने या प्रकरणाचे नांव ठेवण्यात आले आहे.
[८] Atomic Energy Organization of Iran
[९अ] Nuclear warhead blueprints, Schematics and Manuals
[९ब] डॉन माली अमेरिकेचे राजदूत होते आणि डेव्हिड लँड्समन हे ब्रिटनच्या परराष्ट्रमंत्रालयातील अण्वस्त्रप्रसारबंदी विभागाचे प्रमुख होते.
[१०] या सर्व गोष्टी व्हिएन्ना येथील IAEAच्या अतिसुरक्षित तिजोर्यात न ठेवता अमेरिकेत कां ठेवल्या गेल्या हे एक आश्चर्यच म्हटले पाहिजे!
[११] ब्रि.सजवाल यांचे सुपुत्र
[१२] debriefing
[१३] Sons of bitches
[१४] National Defense University
Thursday, 20 January 2011
न्यूक्लियर डिसेप्शन: प्रकरण १७: मोहीम फत्ते! (Mission Accomplished!)
न्यूक्लियर डिसेप्शन: प्रकरण १७: मोहीम फत्ते! (Mission Accomplished!)
© एड्रियन लेव्ही आणि कॅथरीन स्कॉट-क्लार्क (मूळ लेखक)
© सुधीर काळे, जकार्ता (मराठी रूपांतरासाठी मूळ लेखकांच्या वतीने)
मराठी रूपांतर: सुधीर काळे, जकार्ता
(या लेखातील सर्व मते मूळ लेखकद्वयींची आहेत)
जून २००३च्या अखेरीस मुशर्रफ तीन दिवसांच्या लंडन भेटीसाठी बाहेर पडले. सरकारमधील मंत्री त्यांच्या सन्मानार्थ दिलेल्या जेवणांत उपस्थित होते. लॉर्ड चॅन्सलर, लॉर्ड फाल्कनर यांनी त्यांचा सत्कार केला. मुशर्रफ यांची प्रिन्स (राजपुत्र) चार्ल्स यांच्याशीही ओळख करून देण्यात आली. अमेरिकन आणि ब्रिटिश सरकारांनी आपापसात ठरविले होते कीं दौर्याच्या पुढच्या टप्प्यावर जाईपर्यंत मुशर्रफ यांच्यावर इंग्लंडमध्ये भरपूर स्तुतिसुमने वर्षायची आणि नंतर जेंव्हां ते बुश-४३ यांना भेटायला 'कँप डेव्हिड'ला जातील तेंव्हां त्यांना अण्वस्त्रविक्रीवरून व अण्वस्त्रविक्रीबद्दलच्या अमेरिकन प्रतिनिधीगृहापासून तसेच ब्रिटिश संसदेपासूनही लपवून ठेवण्यात आलेल्या पण हळू-हळू बाहेर येणार्या प्रचंड पुराव्यावरून "A/B प्रकल्पा"त केवळ उत्तर कोरिया व इराणच नव्हे तर लिबिया आणि इतर कांहीं राष्ट्रें आणि कांहीं व्यक्तीही सामील होत्या त्याबद्दल मुशर्रफना चांगले खडसवायचे असा बेत ठरला होता. लंडनमधील उच्चभ्रू मंडळींना कनिष्ठ प्रतीच्या लोकांचे वरवरचे कौतुक मुद्दाम करायला आवडते. असे केलेले कौतुक स्वीकारत मुशर्रफ 'जिवाचे लंडन' करून घेत होते. मुशर्रफनी आनंदी मनस्थितीत थाटामाटाच्या सर्व सत्कारांना प्रतिसाद दिला. प्रत्येक दिवसागणिक त्यांचे लंडनमधील वक्तव्य एकाद्या प्रबुद्ध हुकुमशहासारखे वाटू लागले होते. लँकेस्टर हाऊसमध्ये निमंत्रित श्रोत्यांपुढे बोलताना ते म्हणाले, "आम्ही एक आधुनिक, सहिष्णु आणि प्रगतीशील मुस्लिम राष्ट्र उभे करत आहोत." त्यांचे प्रत्येक वाक्य, प्रत्येक हालचाल ब्रिटिश मुरब्बी सनदी नोकरांकडून निरिक्षिली जात होती. मुशर्रफ एक घरच्या सुन्नी जमावड्याला भडकवणारे, सरकारी आशिर्वादाने एकाद्या संप्रदायाविरुद्ध जमावाकडून दंगे घडवून आणणारे, शिया मुसलमानाच्या कत्तली करविणारे, काश्मीरमध्ये हिंसाचार घडविणारे, तालीबान आणि अल कायदाचे जन्मदाते असे गृहस्थ आहेत. पण २० जूनला वॉशिंग्टनला गेल्यावर 'व्हाईट हाऊस'कडून डाउनिंग स्ट्रीटला निरोप आला कीं अण्वस्त्रविक्रीवरून खरडपट्टी करण्याचा मुद्दा कार्यक्रमपत्रिकेवरून काढून टाकण्यात आला होता!
मुशर्रफ वॉशिंग्टनला आले तेंव्हां त्यांच्याकडे भरपूर वेळ होता. ते बोस्टनला एक उच्च तांत्रिकी कंपनी चालविणार्या आपल्या 'बिलाल' नावाच्या मुलाला भेटले आणि जेंव्हां बुश-४३ यांनी त्यांचे २४ जूनला 'कँप डेव्हिड'च्या हिरवळीवर चार दिवसांनी स्वागत केले तेंव्हां त्यांनी त्यांची तोंड भरून प्रशंसा केली, "मुशर्रफ हे एक धीट नेते आहेत आणि अमेरिकेचे मित्र आहेत. अमेरिका आणि पाकिस्तान आज जागतिक दहशतवादाने ग्रस्त देश असून हे दोन्ही देश या जागतिक दहशतवादाला नेस्तनाबूत करण्यासाठी कंकणबद्ध आहेत". त्याकाळात बुश-४३ जरा जोरात होते कारण नुकतीच त्यांनी इराकमधील युद्ध संपल्याची "मोहीम फत्ते जाहली" अशी घोषणा सान डिएगो या बंदराबाहेर-इराणच्या आखातात नाहीं-उभ्या असलेल्या "अब्राहम लिंकन" या विमानवाहू जहाजावरून मोठ्या तोर्यात केली होती. आता बुश-४३ यांनी इंग्लंडची अण्वस्त्रप्रसाराविरुद्धची मोहीम दोन्ही देशांनी (अमेरिका व इंग्लंड) मिळून करायची विनंती कचर्याच्या टोपलीत टाकली. त्यांनी जाहीर केले कीं ९/११ नंतर पाकिस्तानने अलकायदाच्या व तालीबानच्या ५००हून जास्त दहशतवाद्यांना पकडले होते. त्या सेवेसाठी अमेरिकेने पाकिस्तानचे १०० कोटी कर्ज माफ केले व ३०० कोटींचा नवा लष्करी व आर्थिक मदतीचा प्रस्ताव पुढे केला. पाकिस्तानच्या अण्वस्त्रनिर्मितीसंबंधीचा उल्लेख आला तो एका पाकिस्तानी पत्रकाराने विचारलेल्या अण्वस्त्रांबद्दलच्या प्रश्नामुळे. त्याला मुशर्रफनी उत्तर दिले कीं पाकिस्तान केवळ प्रतिबंध म्हणूनच अण्वस्त्रनिर्मिती करतो. पाकिस्तानला कुठल्याही शस्त्रास्त्रस्पर्धेत उतरायचे नाहीं तर फक्त प्रतिबंधात्मक पवित्र्यात उपयोग करायचा आहे.
ब्रिटिश हेरखात्याने मात्र अण्वस्त्रप्रसारविरोधाचा मुद्दा सोडला नव्हता. लिबियन्सचे मन वळविण्याचे प्रयत्न त्यांच्या एका गटाकडून सुरूच होते. त्यात त्यांना क्वाला लुंपूरहून एक महत्वाचा इशारा मिळाला. ताहीर यांच्या कारखान्यात तयार झालेले अल्युमिनियमचे घटकभाग दुबईच्या खुल्या-बाजाराच्या विभागात पोचले होते व तिथून ते त्रिपोलीला निघालेल्या "BBC China" या जर्मन जहाजावर चढविले गेले होते. हे घटकभाग पी-१ किंवा पी-२ या टाईपच्या सेंट्रीफ्यूजेसमध्ये फिरणारे 'रोटर्स' होते व पाकिस्तानमध्ये बनणार्या 'रोटर्स'ची प्रतिकृतीच होते. रंगे हाथ पकडले अस्ते तर त्या पुराव्यांचा गद्दाफी यांच्याबरोबरच्या वाटाघाटीत खूपच फायदा होणार होता.
पण ही एक वेळेबरोबरची शर्यतच होती कारण ही माहिती MI6 ला खूप उशीरा कळली होती. दुबईतील कस्ट्म्सच्या अधिकार्यांच्या लक्षात आले कीं "बीबीसी चायना" आधीच समुद्रात परत गेले होते व सुवेझच्या कालव्यातून जात होते. लिबियन सरकारला संशय न येता जहाजाला थांबविणे त्यावर चढणे व त्याची झडती घेणे जरूरीचे होते. त्यासाठी एक मित्रत्वाचे नाते असलेले बंदर हवे होते. जर्मन मालकीचे हे जहाज इटालीच्या तारांतो नावाच्या दक्षिण इटलीच्या गजबजलेल्या बंदराजवळून जाणार होते म्हणून इटालीची मदत मागण्यात आली. जर्मनीहून जहाजाच्या कॅप्टनला निरोप गेला व त्यानुसार तारांतो बंदरात तीन आठवड्यानी जहाज घेऊन यायचे ठरले.
इतके पाकिस्तानच्या अण्वस्त्रप्रसाराबद्दलचे पुरावे सुवेझच्या कालव्यातून लिबियाकडे जात असल्याने व नंतर इटलीच्या एका खुल्या बंदरात येत असल्याने बुश-४३ यांना मुशर्रफ यांच्याबरोबर अण्वस्त्रप्रसाराबद्दल समोरासमोर चर्चा करण्याची इंग्लंडची विनंती मान्य करण्याखेरीज गत्यंतरच नव्हते. मुशर्रफ न्यूयॉर्कला संयुक्त राष्ट्र संघाच्या शिखरपरिषदेसाठी येणार होते. त्यावेळी बुश-४३ त्यांना बाजूला घेऊन वाल्डॉर्फ-अॅस्टोरिया या हॉटेलमध्ये याबद्दल विचारतील असे त्यांच्यातर्फे सांगण्यात आले. सार्या मीडियाला त्यांच्यात दहशतवादाविरुद्धचे युद्ध, इराक, काश्मीर व भारताबरोबरचा (सु)संवाद या विषयांवर चर्चा झाली असे सांगण्यात यायचे होते.
मुशर्रफबरोबरच्या २३ सप्टेंबरच्या बैठकीत बुश-४३नी सांगितले कीं अण्वस्त्रप्रसार थांबलाच पाहिजे. पाकिस्तानच्या दृष्टीनेही ही बाब फारच गंभीर आहे आणि महत्वाची आहे. टेनेटही मुशर्रफना त्यांच्या हॉटेलमधील खोलीत दुसर्या दिवशी भेटले व त्यांनी मुशर्रफना पुराव्याच्या रूपात कागदांची एक चळतच दिली. मुशर्रफ यांच्या अधिकार्यांनी आढ्यतेने सांगितले कीं तो क्षण मुशर्रफ यांच्या आयुष्यातला सगळ्यात जास्त अडचणीत टाकणारा क्षण होता. त्यांना आश्चर्य वाटले ते अण्वस्त्रप्रसाराचे नाही पण अमेरिका त्यांना असा जाब विचारेल असे त्यांना स्वप्नातही वाटले नव्हते. त्यांनी लगेच आपला मोहरा बदलला व जणू त्या गांवचेच अनाहीं अशी कल्पना करून दिली व अमेरिकेला कितपत माहीती आहे व आता कुणाचा बकरा बनवायचा या विचारात ते पडले.
टेनेट यांनी टेबलावर पाकिस्तानच्या P-l सेंट्रीफ्यूजची सगळी ड्रॉइंग्ज ठेवली-अगदी घटकभाग-क्रमांक (part numbers), तारखा व सह्यांसह! मुशर्रफ नंतर म्हणाले कीं त्यांनी ताबडतोब ती पूर्वी खानसाहेबांच्या काळात वापरात असलेली पण सध्या उपयोगात नसलेल्या (कालबाह्य) सेंट्रीफ्यूजेसची ड्रॉइंग्ज ओळखली. खानसाहेबांच्या जगभरच्या प्रवासांचेही तपशीलही त्यात होते, बँकेची स्टेटमेंट्स, KRL ने कुठल्या देशांना कधी व काय (साधने/यंत्रसामुग्री/तंत्रज्ञान) देऊ केले होते त्यांचा तपशील वगैरे सारे त्यांच्या समोर मांडलेले होते. मुशर्रफनी त्यांना कांहींच माहीत नसल्याचे ढोंग केले. वर मखलाशी अशी कीं त्यांच्यासमोर पाकिस्तानचे हितच फक्त दिसत होते व पाकिस्तानला कसे वाचवायचे याचाच विचार डोक्यात होता. तसेच देशाला अडचणीत आणल्याबद्दल खानसाहेबांची चीड आली होती व संतापही[१]!
मुशर्रफ खोटे बोलत आहेत हे अमेरिकन्सना माहीत होते, पण याबाबत दोषींवर कायदेशीर कारवाई करण्यापेक्षा पाकिस्तानच्या कचाट्यात सापडलेल्या पण सध्या उपयुक्त असलेल्या मुशर्रफना वाचवणे हे अमेरिकेला जास्त महत्वाचे होते. मुशर्रफनी नंतर जाहीर केले कीं त्यांना दाखविलेल्या पुराव्यात जरी खानसाहेबांचे नांव नसले तरी हे फेरीवाल्याप्रमाणे अणूबाँब देशोदेशी विकून अण्वस्त्रप्रसार करण्याचे कुकर्म त्यांनीच केले होते. हा सर्व प्रकार एका दृष्टीने इतिहासाच्या पुरर्लेखनातलाच प्रकार होता व मुशर्रफनी पाकिस्तान करत असलेल्या अण्वस्त्रप्रसाराला "लष्कराचे कृत्य" असे म्हणण्याऐवजी एका तत्वशून्य शास्त्रज्ञांच्या छोट्या गटाने केलेले गैरकृत्य असे जगाला सांगितले.
४ ऑक्टोबरला BBC China ने तारांतो बंदरात नांगर टाकला. तिथे MI6 and CIA ची शोधपथके तयारच होती. जहाजावर असलेल्या २०० चाळीस-फुटी कंटेनर्सपैकी पाच कंटेनर्समध्ये असलेला माल ओळखायला व कोपरान् कोपरा ढुंढाळायला त्यांना फक्त दोन तासांचाच अवधी होता. मलेशियातील त्यांच्या हस्तकाने दिलेल्या माहितीनुसार कंटेनर्सचे नंबर वापरून त्यांनी ते कंटेनर्स ओळखले आणि आतमध्ये त्यांना "SCOPE" हे ताहीर यांच्या मलेशियातल्या कंपनीचा लोगो असलेले शेकडो खोके दिसले. खोके उघडल्यावर त्यांना त्यात सेंट्रीफ्यूजेस उभी करण्यासाठी लागणारी साधनसामुग्री सापडली. ती जप्त करून ते जहाज पाकिस्तानला संशय येऊ नये म्हणून त्रिपोलीकडे रवाना करण्यात आले.
पण ही माहिती खानसाहेबांना लगेच कळली कारण MI6 बरोबर संपर्क न साधता ब्रिटिश परराष्ट्रमंत्रालयाने लिबियाशी संपर्क साधून "आपल्या वाटाघाटी चालू असतांना अण्वस्त्रनिर्मितीत लागणारे १००० सेंट्रीफ्यूजेसना पुरणारे साहित्य त्यांनी पाकिस्तानातून कां मागविले" असे कुसामुसांना विचारले! झाले! लगेच चक्रे फिरू लागली. मुसाकुसांनी ताहीरला व ताहीरने इस्लामाबादला फोन लावले. पण अख्खे आयुष्य अशा अडचणींना तोंड देण्यात गेलेल्या लिबियाचा गुप्तहेरप्रमुख शांत राहिला. त्यांनी सांगितले कीं लिबियाच्या चांगल्या नियतीचा पुरावा म्हणून तो माल अमेरिकन व ब्रिटिश हेरखात्याला सुपूर्द करण्यासाठीच तो माल लिबियाने मागविला होता. मुसाकुसांनी लिबियातील अत्यंत गोपनीय अशा जागांवर पाश्चात्यांना नेण्याबाबत जरूर ती व्यवस्था करण्याचे मान्य केले.
दोन दिवसांनंतर आर्मिटेज व दक्षिण आशियाविभागाच्या उपपरराष्ट्रमंत्री ख्रिस्तीना रोका "मुशर्रफ बचाव" योजनेला मूर्त स्वरूप देण्यासाठी "आर्मी हाऊस" येथे योजलेल्या बैठकीसाठी इस्लामाबादला आले. आर्मिटेजनी लिबियामधील चाललेल्या कारवायांचा व घटनांचा तपशील आर्मिटेज देऊ शकत नव्हते पण "अण्वस्त्रप्रसार थांबलाच पाहिजे" हा निरोप द्यायला ते आले होते. मुशर्रफना जास्त नारज न करता पाकिस्तानच्या "A/B प्रकल्पा"चा गाशा गुंडाळण्याचे 'नाजुक' काम करायला ते आले होते. आणि अनेक बाजूंनी विचार केल्यावर जर मुशर्रफना वाचवायचे असेल तर पाकिस्तानच्या एका 'राष्ट्रीय वीरा'ला बळी देण्याशिवाय गत्यंतरच नव्हते या निर्णयाप्रत आर्मिटेज येऊन पोचले! मुशर्रफ यांची नाजुक स्थिती त्यांना आणि त्यांच्या निकटवर्तीय सहाय्यकांना नीट कळली आहे याची खात्री करण्यासाठी मुशर्रफ यांच्याशी त्यांचे बोलणे चालले असताना समांतरपणे अमेरिकेचे सेंट्रल कमांडचे प्रमुख ज.अबीझैद यांनी तालीबानबद्दल सहानुभूती बाळगणारे दोन नंबरचे हुकुमशहा ज.मोहम्मद युसुफ यांच्याशीही तेच बोलणे केले.
आर्मिटेज व रोका यांनी मुशर्रफ यांना आणखी जास्त तपशीलवार पुरावे सादर केले. ते दोघे गेल्यावर मुशर्रफनी आपल्या सर्वात जास्त जवळच्या मित्रांना बोलावले. त्यात मुशर्रफ सत्तेवर आल्यानंतर प्रकाशित होऊ लागलेल्या व आर्थिक, व्यावसायिक व पाश्चात्य धर्तीवरील उमद्या नव्या अशा "Blue Chip" या धंदा-व्यवसायाबद्दलच्या उच्चभ्रू नियतकालिकाचे संपादक हुमायून गौहरही[२] होते. त्यांची त्यांच्या वडीलांप्रमाणे पाकिस्तानचे अमेरिकेतील राजदूत म्हणून नेमणूक होणार असे बोलले जात होते.
केवळ "ऑफिसर्स मेस"मध्ये काय चालते याची माहिती असणार्या मुशर्रफना लंडन-वॉशिंग्टनमध्ये काय सांगितलेले विश्वासार्ह वाटेल हे सांगणार्या गौहर यांच्यासारख्या वेगवेगळ्या खंडांत राहिलेल्या एका तज्ञाची गरज होती. गौहर यांच्या मते खानसाहेबांचा मामला फारच चांगल्या पद्धतीने हाताळला गेला होता. ९/११नंतर सूडाच्या भावनेने पेटलेल्या अमेरिकेला अनुमोदन देणे जरूरच होते नाहीं तर अमेरिकेने पाकिस्तानच्या पेकाटात लाथ घातली असती! पाकिस्तान करत असलेल्या अण्वस्त्रप्रसाराची अमेरिकेला आधीपासूनच माहिती होती. त्यामुळे मुशर्रफना खानसाहेबांना खाली खेचण्याशिवाय दुसरा मार्गच नव्हता!
मुशर्रफ़नी गौहरना विचारविनिमयासाठी २००३ च्या शेवटी बोलावले होते. ती बैठक मुशर्रफ यांच्या पाश्चात्य राष्ट्रांच्या तक्रारींचे निवारण करण्यासाठी बोलाविली होती व आधीच सेवानिवृत्त झालेल्या पण पाकिस्तानच्या सर्वात थोर अशा पाकिस्तान्याच्या, खानसाहेबांच्या, माथ्यावर अण्वस्त्रप्रसाराचा संपूर्ण दोष मारून त्यांना 'बळीचा बकरा' बनविण्याचा घाट घालण्यासाठी (व ते जनतेने स्वीकारावे) म्हणून होती. गौहरना सगळे पुरावे दाखविण्यात आले. त्यात 'नो-डाँग' प्रक्षेपणास्त्रांच्या व्यवहारांत लष्कराच्या सहभागाचा पुरावा असला तरी 'A/B प्रकल्पा'त लष्कराचा सहभाग असल्याचा कांहीही पुरावा नव्हता, पण पाकिस्तानला सगळी प्रक्षेपणास्त्रें चीनकडून मिळाली होती व त्यामुळे 'नो-डाँग' प्रक्षेपणास्त्रांची पाकिस्तानला गरजच नव्हती असे दाखविता येण्यासारखे होते व अण्वस्त्रप्रसाराचा सारा बनाव खानसाहेबांच्या गटाने केला असे दाखविता येण्यासारखे होते. हे सारे पाहिल्यावर गौहर यांची खात्री पटली. पण इतर लोकांना ही माहिती दिल्यावर एका खरोखर अद्वितीय पाकिस्तान्यावर असे आरोप लादले जात आहेत हे कळल्यावर ते पूर्णपणे भयभीत झाले. त्यातल्या बर्याच जणांना खानसाहेबांना सक्तीने सेवानिवृत्त केल्याचेही आवडले नव्हते. खानसाहेबांची लायकी १०० मुशर्रफांच्यापेक्षा जास्त आहे असेही एकजण पुटपुटला.
पण गौहर यांचा वज्रनिश्चय झाला होता. मुशर्रफ यांचे म्हणणे पटण्यासारखे होते. शिवाय इतरत्रही वेगाने घडामोडी घडत होत्या. १६ ऑक्टोबर २००३ ला IAEA चे प्रमुख एलबारादेई यांना इराणच्या अण्वस्त्रप्रकल्पाबद्दल तातडीने चर्चा करण्यासाठी इराणला येण्याचे निमंत्रण आले होते. आधी इराणच्या सर्वोच्च राष्ट्रीय सुरक्षा समितीचे प्रमुख डॉ. रोहानींनी IAEA ला पूर्वीच्या व आताच्या सर्व परमाणूविषयक घडामोडींबद्दल सर्व गोष्टी उघड करण्याचे मान्य केले होते. आगाजादे या इराणच्या उपराष्ट्राध्यक्षांनीही व्हिएन्नाला जाऊन एक निवेदन जारी केले होते.
IAEAच्या पडद्यामागील हालचालींमुळे म्हणा किंवा आंतरराष्ट्रीय दबावामुळे म्हणा पण १९७९ नंतर प्रथमच इराणने अधिकृतरीत्या त्यांनी १९८५ साली अण्वस्त्रनिर्मितीसाठी युरेनियमच्या अतिशुद्धीकरणाचा कार्यक्रम राबवायला सुरुवात केली होती व दोन वर्षांनंतर त्यांना एका परदेशी राष्ट्राकडून (ज्याचे नांव सांगण्यास इराणच्या अधिकार्यांनी नकार दिला होता) सर्व ड्रॉइंग्ज मिळाली होती. या कार्यक्रमाचे तीन टप्पे होते: १९८५ ते १९९७ दरम्यान सारे काम तेहेरान परमाणू अनुसंधान समितीमधील प्लाझमा फिजिक्स लॅबोरॅटरीमध्ये केले जायचे होते, १९९७ ते २००१ दरम्यान या प्रकल्पाचे काम तेहरान येथील कालाये इलेक्ट्रिक कंपनीत करायचे होते व त्यानंतरचे काम इराण्च्या मध्यभागी असलेल्या वाळवंटातील नातांझ येथील सुविधेमध्ये. इराणने पेट्या भरभरून त्यांना मिळालेली कागदपत्रेंही दिली. त्यांचा अनुवाद करणे, वाचून काढणे, नीट फायलीला लावणे व त्यांचा अभ्यास करणे हे आवश्यक होते. पण एलबारादेई सांगितले कीं कागदपत्रें चाळत असतांना त्यांच्या अभ्यासकांना ज्यांनी या प्रकल्पात मदत केली होती, महत्वाची ड्रॉइंग्ज पुरवली होती, P-l सेंट्रीफ्यूजेसची संरचना पुरविली होती अशा पाच 'मध्यस्थां'चा उल्लेख आढळला. ड्रॉइंग्ज जरी उघडपणे खानसाहेबांनी १९७५ साली हॉलंडमधून चोरलेल्या संरचनेवर आधारित असली तरी त्यात सर्व माहिती, सूचना डच किंवा जर्मन भाषेत नव्हत्या तर इंग्लिश भाषेत होत्या. यावरून ती ड्रॉइंग्ज मूळ ड्रॉइंग्जवरून बदलली होती हे दिसत होते. इराणी लोकांनुसार त्या पाचांपैकी तीन जर्मनांनी आलन येथील लायफेल्ड कंपनीने बनविलेल्या 'फ्लो-फॉर्मिंग लेथ'सारख्या महत्वाच्या सामुग्रीच्या पुरवठ्यात भाग घेतला होता. या लेथमुळे फक्त अॅल्युमिनियमचे पाईप मागविले तरी पुरे असायचे, इतर ठिकाणीही लागणार्या घटकभागांच्या नावावर तयार घटकभाग मागवावे लागत नव्हते.
इराण्यांनी या पाच मध्यस्थांचे नाव सांगायला मात्र नकार दिला. पण खूप प्रयत्न केल्यावर १९८७ सालचे एक हस्तलिखित पान त्यांनी दाखविले. त्यात पाकिस्तान व एका परदेशी सरकारातील व्यवहाराचा तपशील होता व 'काय विकत मिळेल' याची यादी असलेला खानसाहेबांचा 'मेन्यू' होता. त्यातून ब्रि.ज.एस्लामी यांनी दुबईमधील हॉटेलमध्ये झालेल्या बैठकीत अतोनात चिक्कूपणा करून निवडक वस्तूच उचलल्या होत्या. इराणी लोकांच्या मते त्यांनी P-l सेंट्रीफ्यूजेसची ड्रॉइंग्ज व त्याला लागणारे घटकभागच घेतले होते व ते पूर्ण अतिशुद्धीकरण करणारी सेंट्रीफ्यूजेस स्वत:च बनविणार होते. त्यावर खानसाहेब संतापले होते व कारण इराणी लोक अशा पद्धतीने सेंट्रीफ्यूजेस बनवू शकणार नाहींत आणि म्हणून थोडे जास्त पैसे खर्चून त्यांनी तयार सेंट्रीफ्यूजेस घ्यावीत असे त्यांचे मत होते. झालेही तसेच. १९९४ साली पाकिस्तानकडून ५०० तयार P-l सेंट्रीफ्यूजेस विकत घेण्याचा दुसरा करार झाला. पण हाही सौदा यशस्वी झाला नाहीं. १९९७ साली जेंव्हा त्यांनी सर्व साधनसामुग्री कालायेला हलविली तेंव्हां त्यांनी सेंट्रीफ्यूजेसचा नाद जवळ-जवळ सोडून दिला होता. AEOI[३] ला फक्त १० ते २० सेंट्रीफ्यूजेसची मालिका चालविण्यातच यश आले होते कारण घटकभागांच्या उत्पादनाचे कसब अपुरे असल्याने सेंट्रीफ्यूजेसची मोडतोड होत असे. असे झाल्याने इराणी लोक अजून अधिक अद्ययावत् साधनसामुग्रीसाठी पुन्हा पाकिस्तानकडे आले, आपल्या मशीनांची चांचणी करण्यासाठी पाकिस्तानकडून त्यांनी UF6 वायूही विकत घेतला. यामुळेच त्यांना IAEA च्या अन्वेषकांना आपल्या यंत्रशाळा दाखवायच्य नव्हत्या. स्वतःची सेंट्रीफ्यूजेस चालू करण्याच्याआधी एक पुढचे पाऊल टाकता यावे म्हणून पाकिस्तानने त्यांना कांहीं ड्रम अतिशुद्धीकृत युरेनियमही दिले होते.
इराण्यांनी IAEA ला सांगितल्यानुसार २००१ साली दहशतवादाविरुद्धच्या युद्धामुळे परदेशातून येणारी सामुग्री मिळण्यात अडचणी निर्माण झाल्यामुळे इराण पुन्हा स्वतःची सेंट्रीफ्यूजेस स्वतःच्या यंत्रशाळांत बनविण्याच्या निर्णयाकडे परतला होता. त्याचबरोबर त्यांनी १००० सेंट्रीफ्यूजेस मावतील असा एक नवा प्रयोगवजा प्रकल्प उभा करायला सुरुवात केली. त्याची प्रगती इतकी झपाट्याने झाली होती कीं २००२मध्ये त्यांनी नातांझ येथे जमीनीखालचा उत्पादनाच्या स्तरावरचा ५०,००० सेंट्रीफ्यूजेस मावतील असा प्रकल्प उभा करायला सुरुवात केली. उत्पादनाला लागणारी बहुतेक सगळी यंत्रसामुग्री मिळविलेली असल्यामुळे या सेंट्रीफ्यूजेसची मालिका उभी करण्याचे कामही सुरू केले गेले.
इराणचा कबूलीजबाब[४] ही उत्तेजनपूर्वक सुरुवात होती. एलबारादेईसुद्धा उत्साहात होते व कांहीं आठवड्यांतच या आंतरराष्ट्रीय ज्वलंत प्रश्नाची तोड काढण्याच्या उमेदीत होते. विशेषतः जिथे अमेरिकेचे बोल्टन अयशस्वी झाले होते तेथे त्यांना यश मिळत असल्याने ते जास्तच खुषीत होते.
एक आठवड्यानंतर IAEAचे अन्वेषक नातांझला परतले. इथे कमी स्तरावर शुद्धीकरण केले जात होते. पण IAEAला वाटत होते कीं इराण्यांचा आणखी एक प्रकल्प कुठेतरी उभारला जात असावा कारण पाकिस्तानने P-2 दर्जाची सेंट्रीफ्यूजेस इराणला विकली होती याची IAEAला खात्री होती पण इराणने याची अद्याप कबूली दिली नव्हती. अमेरिकेने IAEAच्या डोक्यात एक विचार पेरला होता कीं इराण जे IAEAला दाखवत होता तो त्यांच्या एकूण प्रकल्पाचा अगदी छोटा हिस्सा होता ज्यामुळे त्यांच्या खर्याखुर्या दुसर्या अतिगुप्त P-2 दर्जाची सेंट्रीफ्यूजेस असलेल्या प्रकल्पाकडे IAEAचे लक्ष जाणार नाहीं.
१९ ऑक्टोबर रोजी एका बाजूला IAEAची इराणबरोबर बोलणी चालू झाली त्याच वेळी एक CIA आणि M16चा चमू लिबियाला त्यांच्या लिबियाचा अण्वस्त्र प्रकल्प चालविणार्या शस्त्रास्त्रांबरोबरच्या पहिल्या 'अतिशय गुप्त' बैठकीसाठी रवाना झाला. वॉशिंग्टनमध्ये फक्त राष्ट्राध्यक्ष, पॉवेल, आर्मिटेज व उपपरराष्ट्रमंत्री विल्यम बर्न्स एवढ्याच लोकांना या बैठकीची माहिती होती. बोल्टन व एलबारादेई यांनाही सांगण्यात आले नव्हते.
CIA/M16च्या चमूत एक परमाणू तज्ञ, एक प्रक्षेपणास्त्रातील तज्ञ आणि एक रासायनिक/जैविक अन्वेषक असे लोक होते. मुसाकुसांनी तात्काळ त्यांची ओळख त्यांच्या चमूशी करून दिली. त्यातले सभासदही लिबियाच्या प्रलयंकारी प्रकल्पाच्या प्रत्येक अंगाचे प्रमुख होते. मुसाकुसांनी पूर्ण सहकार्याचे आश्वासन दिले. पण ब्रिटिश परमाणू तज्ञाची सुरुवात चांगली झाली नाहीं कारण लिबियाच्या परमाणूप्रकल्पाचा प्रमुख "Triple M" या उपनावाने ओळखला जाणारा मातुग मोहम्मद मातुगने ब्रिटिश परमाणू तज्ञाची भेट घेण्यास नकार देऊन अनुभव व अधिकार दोन्ही नसलेल्या आपल्या एका कनिष्ठ शास्त्रज्ञाला त्या कामासाठी पाठविले.
प्राप्त गुप्तहेर अहवालानुसार लिबियाच्या एक डझनभर गुप्त संशोधनक्षेत्रे होती. पण त्या कनिष्ठ शास्त्रज्ञाने सांगितले कीं त्यांचे रशियाने बांधून दिलेली १० मेगावॉट क्षमतेची अणुभट्टी असलेले ताजूरा परमाणू संशोधन केंद्र हे फक्त एकच केंद्र आहे. अतिशुद्धीकृत युरेनियमवर चालणार्या या केंद्राचे अन्वेषण IAEAच्या अन्वेषकांकडून नेहमीच होत असे व ती अणुभट्टीही जेमतेम चालत असे. ही सुरुवात अशुभ होती आणि त्या कनिष्ठ शास्त्रज्ञाने लिबिया यलोकेक, युरेनियम परिवर्तनाचा प्रकल्प किंवा सेंट्रीफ्यूजेस असल्याचा वारंवार इन्कार केला होता. त्याने तर असे सोंग आणले होते कीं त्याला BBC Chinaवर घातलेल्या धाडीचीही कल्पना नव्हती. सगळीकडे अडथळे असलेले हे अन्वेषण कूर्मगतीने चालले होते पण शेवटी सत्य अचानक बाहेर पडले. अधिकार्यांनी मान्य केले कीं जर्मन मध्यस्थांनी १९८०च्या दशकात लिबियाला सेंट्रीफ्यूज-आधारित युरेनियम अतिशुद्धीकरणातील संशोधनकार्यात मदत केली होती. हे संशोधन जर्मन तज्ञाने आणलेल्या सेंट्रीफ्यूजच्या संरचनेवर ताजूरा येथेच करण्यात आले होते. एका निनावी कंपनीकडून UF6 वायूचा प्रकल्पही मिळविला होता. हे सर्व IAEA अन्वेषकांपासून किंवा लष्करी हल्ल्यापासून सुरक्षित ठेवण्यासाठी सहज हलविता येतील अशा घटकात बनविले होते व कधीही सुटे करून दुसर्या ठिकाणी सुरू करण्यासारखे होते. या सर्व प्रकल्पावर पाकिस्तानचा शिक्का दिसत होता, पण तसे कुणी कबूल करेना व जर्मन मध्यस्थाचे नावही बाहेर येईना. एवढेच नक्की कळले कीं १९९२मध्ये हा करार संपुष्टात आला तोवर एकही सेंट्रीफ्यूज लिबियन लोकांना चालविता आलेले नव्हते व परमाणू द्रव्य वापरून एकही प्रयोग केला नव्हता.
२९ ऑक्टोबरला इंग्लंड-अमेरिकेचा चमू परत गेला. गद्दाफींनी कुठलासा युरेनियम अतिशुद्धीकरणाचा प्रकल्प परदेशी सहभागाने कार्यान्वित केल्याचा ठोस पुरावा असला तरी या चमूतील तज्ञांनी लिबियाने कुठल्याही नरसंहारक्षम शस्त्रास्त्रांबाबत कांहीं प्रगती केल्याचे पाहिले नव्हते. लिबियातील ठिकठिकाणच्या गुदामांत पाहिलेले सुटे घटकभाग नक्कीच आफ्रिकेबाहेरील देशांतून आले होते. त्यांच्या पेट्यांवर छापांवरून ते दुबईला एका जहाजातून आले होते व तिथून दुसर्या जहाजावर चढविण्यात आले होते. त्यावरून हा माल तेंव्हां मलेशियाला रहाणार्या व खानसाहेबांना माल पुरविणार्या ताहीर यांच्या कक्षेत आला होता. या चमूने मग लिबियाच्या हालचालींचा उलटा मागोवा घ्यायचे ठरविले व स्टीफन काप व त्यांचे MI6मध्ये तशाच स्थानावर असलेले अधिकारी मलेशियाला गेले. त्यांच्या तपासाच्या केंद्रस्थानी होते अण्वस्त्रतंत्रज्ञानाचा प्रसार करण्याबाबत संशय असलेले आंतरराष्ट्रीय जाळे!
काप व त्यांच्या सहकार्यांनी मलेशियाचे इन्स्पेक्टर जनरल ऑफ पोलीस महंमद बाक्री ओमार यांना खान, लिबिया आणि ताहीर यांच्याबद्दल त्यांनाहोती तेवढी माहिती दिली. पण एक अडचण होती कारण ताहीरच्या कंपनीत मलेशियाचे पंतप्रधान अब्दुल्ला बडावी यांचे सुपुत्र कमाल अब्दुल्ला हे भागीदार होते. पंतप्रधानांना सांगितल्यानंतर दोन दिवसांच्या अवधीनंतर या चमूला त्या कारखान्याला जायची अनुमती मिळाली, पण तोवर तिथली सर्व अद्ययावत मशीनरी काढून नेण्यात आली होती. ताहीर क्वाला लुंपूरला त्यांच्या सासुरवाडी होते. त्यांनी ते एका आंतरराष्ट्रीय नरसंहारक्षम शस्त्रास्त्रांच्या निर्मितीच्या कटात सहहागी असल्याच्या आरोपांबद्दल आश्चर्य वाटल्याचे नाटक करून आपण होऊन या चौकशीत मदत करायची इच्छा दर्शविली.
अगदी निष्पाप दिसणार्या ताहीरनी नाटक चांगले वठविले. पण जरा खोलवर खणल्यावर त्याची कहाणीतील गुंतागुंत दिसून येऊ लागली. शेवटी त्यांनी लिबियाबरोबर व्यवहार केल्याचे मान्य केले आणि हा व्यवहार १९९७ साली खानसाहेबांच्याबरोबर इस्तंबूलला गद्दाफींच्या दोन हस्तकांना-Triple M आणि करीम-भेटण्यासाठी एका कॅफेमध्ये गेलेले असताना सुरू झाल्याचे सांगितले. खानसाहेब, Triple M आणि करीम व्यवसायाबद्दल बोलत असताना ताहीर एका बाजूच्या टेबलावर बसले होते. नंतर खानसाहेबांनी गद्दाफींच्या परमाणू प्रकल्पासाठी सेंट्रीफ्यूजेस पाठवायला त्यांना सांगितले असा ताहीरनी दावा केला. वीस वापरलेल्या P-1 सेंट्रीफ्यूजेस व २०० सेंट्रीफ्यूजेससाठी सुटे घटकभाग एका कंटेनरमध्ये घालून दुबईमार्गे पाठवायच्या होत्या. लिबियन सरकारकडून कित्येक कोटी डॉलर्स घेण्यात आले. पण सत्यस्थिती अशी होती कीं ही जुनी P-1 सेंट्रीफ्यूजेस पाकिस्तानात भंगारच समजली जात.
पुढच्या वर्षीं ताहीर आणि खानसाहेब लिबियनांना पुन्हा कासाब्लांका येथे भेटले. लिबियन्स नम्रतेने वागले खरे पण ते रंजीस आले होते. Triple M यांनी खानसाहेबांना सल्ला दिला कीं पूर्वी विकलेले सुटे घटकभाग उपयोगी पदले होते पण प्रकल्प मार्गी लागण्यासाठी अपुरे होते. लिबियन्सनी खानसाहेबांना कोपरखळी मारत सुचविले कीं आधी विकलेल्या P-1 सेंट्रीफ्यूजेसची सुधारित आवृत्ती P-2 त्यांना हवी होती व गद्दाफी पैसे द्यायला तयार होते. Triple M यांना १०,००० P-2 सेंट्रीफ्यूजेसच्या प्रकल्पाबद्दल बोलणी करण्याचा अधिकार गद्दाफींनी दिल्याचेही त्यांनी खानसाहेबांना सांगितले.
ताहीर चकितच झाले. अद्ययावत सेंट्रीफ्यूजेससाठी माल शोधणे, जमविणे, सेंट्रीफ्यूजेस बनविणे आणि त्या पोचविणे हे खानसाहेबांच्या जाळ्यालाही एक तर्हेचे नवे आव्हानच होते. पण Triple M जेंव्हां म्हणाले कीं त्यांचे सरकार त्यासाठी १४ कोटी डॉलर्स द्यायला तयार आहे तेंव्हां ताहीरच्या काळज्या मिटल्या. इतक्या पैशात त्यांना पंतप्रधानांचे कार्यालयसुद्धा विकता येईल असे हसत-हसत ताहीर म्हणाल्याचे त्यांचे मित्र सांगतात. खानसाहेबांनी ताहीरला हातातली सगळी इतर कामे टाकायला सांगितली. लिबियाबरोबरचा हा सौदा आता पाकिस्तानसाठी (व त्यांच्यासाठीही) सर्वात जास्त प्रधान्य असलेला प्रकल्प होता. ताहीरनी मलेशियन पोलीस अन्वेषकांना सांगितले कीं तो स्वतः त्याच्या या महत्वाकांक्षी प्रकल्पातील सहभागाची नीट कल्पना समजून घेण्यासाठी लिबियाच्या हस्तकांना दुबईत भेटला होता.
१०,००० P-2 सेंट्रीफ्यूजेससाठी लक्षावधी सुटे घटकभाग लागणार होते आणि IAEAचे आणि पाश्चात्य सुरक्षादलांचे लक्ष वेधून घेणे टाळण्यासाठी ताहीर यांनी सर्व सामान वेगवेगळ्या देशातून मिळवायचे, दुबईतील (किंवा कुवैतमधील) मुक्तव्यापारविभागात[५] जमवायचे व मग ते सर्व सामान त्रिपोलीला पाटवायचे अशी योजना आखली. २००२सालच्या डिसेंबरमध्ये ब्रिटिश अधिकार्यांना दिलेल्या पावत्यांवरून व जहाजांच्या कागदपत्रांवरून असे दिसून आले कीं लागणारे घटकभाग मिळविण्यासाठी ताहीर १२ देशांतील ३० कंपन्यांशी व्यवहार करत होते. सहजासहजी हे व्यवहार कुणाच्या लक्षात येऊ नये म्हणून ही खबरदारी घेतली जात होती.
लिबियन्सना लागणारा कांहीं माल मलेशियात आणि ताहीर यांच्या शहा आलम येथील SCOPE कारखान्यात बनविणे शक्य होते. काप व त्यांच्या सहकार्यांना समजले कीं हा कारखाना लिबिया प्रकल्पासाठीच खास करून उभारला होता. लिबियन्सनी ताहीरना ३४ लाख डॉलर्स त्यांच्या कामासाठी दिले होते व त्या पैशातूनच त्यांनी अर्स टिनरना तो कारखाना चालवायला नेमले होते. हा सर्व माल चार शिपमेंट्समध्ये जायचा होता. ताहीरनी सांगितले कीं BBC China मधले ऑक्टोबर २००३ मध्ये पकडले गेलेले कंटेनर्स शेवटच्या शिपमेंटचा भाग होते. ती शिपमेंट पाठविल्यावर टिनर मलेशियाचा कारखाना बंद करून स्वित्झरलंडला परतले होते.
आपण या अन्वेषणाबाबत पूर्ण सहकार्य करीत आहोत हे ताहीरना दाखवायचे होते. मलेशियातील अन्वेषणाच्या फायलींवरून कळत होते कीं ताहीर यांनी आपल्या बडबडीत आपल्या अनेक युरोपियन व दक्षिण आफ्रिकेतील सहकार्यांची नावे जाहीर केली होती. त्यात 'लेबोल्ड हेरायस' कंपनीद्वारा निर्वातीकरणाची यंत्रसामुग्री पुरविलेले गोठार्ड लर्च होते, अॅल्युमिनियम कास्टिंग्ज आणि वीजनिर्मितीची यंत्रसामुग्री देणारे तुर्कस्तानचे गूनस चिरे होते, इलेक्ट्रिकल पॆनेल्स व वोल्टेजसंयमक पुरवणारे आणखी एक तुर्की इंजिनियर सलीम अल्ग्वादिस होते. तुर्कस्तानमधून आलेल्या पेट्या त्यांच्या दुबईच्या इतर घटकभागाबरोबर BBC Chinaवर थेट चढवायला ताहीरनी सांगितले होते. म्हणजे MI6 च्या लोकांनी पाच कंटेनर्स पकडले पण तुर्की कंटेनर बोटीवरच राहिला होता व त्रिपोलीला पोचला होता.
ताहीर यांनी आणखी एक कबूलीजबाब दिला.त्रिपोलीच्या विनंतीनुसार पाकिस्तानने त्यांच्या मशीन्समध्ये वापरण्यासाठी वीस टन UF6 वायूही दिला होता. शिवाय इराणप्रमाणे लिबियासुद्धा अणूबाँबची संरचना करण्याच्या दृष्टीने कांहीं पावले टाकेल म्हणून अतिशुद्धीकृत युरेनियमचे कांहीं कॅनिस्टर्स पाकिस्तान इंटरनॅशनलच्या विमानातून पाठविले होते[६].
त्यानंतर ताहीरला लिबियाबरोबरच्या सौद्याच्या रहस्याचे आणखी एक अंग उघड करायला प्रवृत्त करण्यात अन्वेषकांना यश आले. गद्दाफींच्या शास्त्रज्ञांनी त्यांना सेंट्रीफ्यूजेसचे घटकभाग स्वतःच बनविण्यासाठी स्वतःची यंत्रशाळा उभी करायला सांगितले होते. लिबियन्सना त्यांच्या कारागिरांना प्रशिक्षण द्यायचे होते व त्यांच्या गुदामांत तयार घटगभागांचा हवा तेवढा साठाही ठेवायचा होता. त्रिपोलीच्या कांहीं मैल पश्चिमेला सोनेरी वाळू आणि संत्र्यांच्या रायांसाठी प्रसिद्ध असलेल्या जानझूर येथे उभी करण्याचा बेत असलेल्या या प्रकल्पाला "Machine Shop 1001 प्रकल्प" असे सांकेतिक नांवही देण्यात आले होते. इथे लागणारी यंत्रें युरोपमधून मागवायची होती. त्यात अॅल्युमिनियमच्या पाईप्समधून P-2 सेंट्रीफ्यूजेसचा रोटर बनविण्यासाठी लागणारा फ्लो-फॉर्मिंग लेथ व इटलीहून मागविलेल्या नरमीकरणासाठी लागणार्या भट्टीचाही[७] समावेश होता.
ताहीर यांच्याशी व्यावहारिक संबंध असल्यामुळे आपल्या व्यवसायाबद्दलही चौकशी होत आहे असे ग्रिफिननी ऐकले होते. दुबईमधील त्यांच्या कंपनीच्या सुरुवात करून देण्यात मदत केलेला एक प्रायोजक अचानक त्यांच्या दारात येऊन उभा राहिला व त्याने ताहीर यांचा सर्व दस्तऐवज जाळून टाकायला सांगणारा निरोप दिला. ग्रिफिननी असे करण्याला नकार दिला कारण त्यांच्या दृष्टीने हे दस्तऐवज एक प्रकारचा संरक्षक विमाच होता.
पाठोपाठ ग्रिफिनना कळले कीं ताहीर यांनी "Machine Shop 1001 प्रकल्पा"च्या उभारणीत ग्रिफिन हेच त्यांचे मुख्य मध्यस्थ होते आणि हा सर्व सौदा त्यांच्या गल्फ टेक्निकल इंडस्ट्रीज (GTI) या कंपनीद्वारे करायचे होते असे सांगून त्यांचा विश्वासघात केला होता. त्यांना एका षड्यंत्रात अडकविले गेले होते आणि "Machine Shop 1001 प्रकल्प" असा प्रकल्प नव्हताच असा दावा ग्रिफिननी केला. १००१ हा क्रमांक GTIला मिळालेल्या ऑर्डर्स नोंदवायच्या वहीतील पुढचा प्रकल्प-क्रमांक होता इतकेच. पुराव्यादाखल त्यांनी वापरून जीर्ण झालेल्या कारखान्याच्या कामांच्या रोजनिशीच्या पानांची फोटोप्रत त्यांना दाखविली. त्यात १००१ या क्रमांकाखाली "लिबियन नॅशनल ऑइल कंपनीच्या दुरुस्तीकामासाठी उभारण्यात येणारी यंत्रशाळा" असा उल्लेख होता.
ताहीरनी ग्रिफिनना मे १९९४साली आपल्या दुबई येथील 'Mummy & Me' मधील सहाव्या मजल्यावरील सदनिकेत बोलावले होते. त्यावेळी ते दुबईला रहात नव्हते पण कामानिमित्त्य कांहीं दिवसांसाठी आलेले होते. ताहीर वा त्यांचे काका फारूक यांनी दुबईत उभारल्या जाणार्या एका नव्या यंत्रशाळेसाठी लागणार्या बर्याच प्रकारच्या यंत्रांची किंमत त्यांना विचारली होती. ग्रिफिनना ही यंत्रशाळा परमाणूप्रकल्पासाठी असावी अशी शंका आल्यामुळे त्यांनी तसे दोघांना विचारलेही होते. नकारार्थ उत्तर देत ती यंत्रशाळा लिबियन नॅशनल ऑइल कंपनीला त्यांच्या जळून गेलेल्या यंत्रांना बदलण्यासाठी नवीन यंत्रें बनविण्यासाठी उभी केली जात होती असे त्यांनी ग्रिफिनना सांगितले होते. पण दुबईत कुठल्याही तर्हेचे निर्बंध नसल्यामुळे त्यांना ती यंत्रें दुबईत बनवायची होती. यात कुठलेही काळे-बेरे न दिसल्यामुळे ग्रिफिननी एक यंत्रसामुग्रीची कंटेनरभर माहिती पाठविली होती.
ग्रिफिननी त्यानंतर या प्रकल्पाबद्दल कांहींच ऐकले नव्हते. त्यांना वाटले होते कीं हा प्रकल्प बहुदा सोडून दिला गेला असाव. पण १९९७ साली ताहीरनी त्यांना खर्चाचा नव्याने अंदाज करायला सांगितले होते. ग्रिफिन म्हणाले होते कीं ताहीरना त्यांना दलाली द्यावी लागेल. ताहीर दलाली द्यायला तयार झाले. ताहीरनी जेंव्हां सांगितले कीं हा लिबियन प्रकल्प एक कोटी डॉलर्सचा आहे तेंव्हां ग्रिफिननी त्या प्रकल्पाकडे पूर्ण ध्यान द्यायचे ठरविले. मग ते आपली पत्नी अॅनाबरोबर दुबईला रहायला आले व त्यांनी GTI कंपनी स्थापली. पण ग्रिफिन यांच्यापुरते बोलायचे झाल्यास हा सौदा फक्त लिबियन नॅशनल ऑइल कंपनीबरोबरच होता.
ताहीरनी ग्रिफिनना तर्हेतर्हेच्या विनंत्या केल्या पण ग्रिफिनना कुठल्याच विनंतीची काळजी वाटली नाहीं. सर्वात आधी ताहीरनी दुबई यंत्रशाळेतील यंत्रांच्या खरेदीसाठीच्या नावाखाली २० लाख डॉलर्स GTIच्या बँकबुकात टाकले. फोनवरून या बँकबुकातून लर्च, गूनस चिरे, खानसाहेबांचे जावई नाउमन शहा अशांच्या खात्यांत ताहीर यांच्यावतीने पैसे पाठविण्याबद्दल ताहीर ग्रिफिनना सूचना देत. त्यानुसार ग्रिफिननी नऊ-एक वेळा त्यांनी पैसे पाठविले. ग्रिफिननी हे पैसे लिबियन नॅशनल ऑइल कंपनीच्या प्रकल्पाच्या खात्यातून चालले असल्याची आठवण करून दिच्यावर् ताहीर यांनी ते पैसे त्यांना परत करतील असेही वचन दिले होते व त्यानुसार पैसे आलेही. पण मग ग्रिफिन यांच्या लक्षात आले की असे पैसे पाठविण्याबद्दल स्वसंरक्षणासाठी लागणार्या लेखी सूचना त्यांच्याकडे नव्हत्या.
हे पैसे लिबियाच्या परमाणूप्रकल्पाशी संबंधित आहेत व MI6 आणि CIA त्या प्रकल्पाच्या मागावर आहेत याची ग्रिफिनना माहिती नव्हती असा दावा ग्रिफिन यांनी केला. ग्रिफिननी मान्य केले कीं त्यांना तसा पुसटसा संशय आला होता इतकेच. ताहीरना ते वर्षानुवर्षे ओळखत होते, अगदी ताहीर लहान असल्यापासून, व त्यांच्यावर त्याकाळी त्यांचा पूर्ण विश्वास होता. पण त्यांची खूप निराशा झाली होती कारण ताहीर आपल्याला असा धोक्यात टाकेल असे त्यांना वाटले नव्हते.
१९९९मध्ये ताहीरनी दोन फ्लो-फॉर्मिंग लेथ स्पेनहून पुरवायला सांगितले. या सौद्यामुळे ग्रिफिन स्वतःला अडकवत होते व खानसाहेबांचे जाळे आणखी श्रीमंत बनत होते. १५.६ टन वजनाचे हे लेथ अजस्त्र आकाराचे होते व एकेकाची किंमत ३५०,००० डॉलर्स होती. जुलै/ऑगस्टमध्ये ते दुबईत ताहीरना पुरविण्यात आले. गिर्हाइकाला चालते लेथ पहायचे असल्यामुळे ताहीर यांनी ग्रिफिनना ते लेथ एक जागा भाड्याने घेऊन उभे करायला व चालू करायला सांगितले. ग्रिफिननी त्यानुसार कारवाई केली पण ताहीर उगवलेच नाहींत. मग त्यांचा फोन आला कीं त्यांचे अशील ते लेथ घेऊन जाण्यासाठी येत आहेत. ग्रिफिन त्यामुळे खुषीत होते. ग्रिफिनना याबद्दल पुढची माहिती कळली ती ताहीरने ते लेथ लिबियाबरोबरच्या परमाणूप्रकल्पाचे भाग होते असा कबुलीजबाब मलेशियन अधिकार्यांना दिल्यानंतर. ताहीरच्या अधिकार्यांना जाब विचारण्यासाठी ग्रिफिन दुबईला आले. तिथे तर सवळागोंधळ होता. शेकडो लोक ताहीरना शोधत होते. आपला बचाव करण्यासाठी ग्रिफिननी दुबईच्या कस्टम्स खात्यालाही भेट देऊन या लेथबद्दलचे कागदपत्र हस्तगत करण्याचा प्रयत्न केला.
ग्रिफिन यांच्या लक्षात आले की नोव्हेंबर २०००मध्ये ते दोन लेथमधील कमीत कमी एक लेथ लिबियन नॅशनल ऑइल कंपनीला न पाठविता GTIचा नकली invoice वापरून दक्षिण आफ्रिकेला पाठविला गेला होता. ग्रिफिननी त्यांना या व्यवहराबद्दल कांहींच माहिती नसल्याचे सांगितले. जहाजाचे भाडे आरोपानुसार दुबईत ग्रिफिन यांच्या कंपनीने दिले होते व स्वीकारणार्या कंपनीचा पत्ता होता जोहान्सबर्गपासून ४० मैल नैऋत्येला असलेले फांडरबिलपार्क हे खाणकामवाल्या गांवातील ट्रेडफिन इंजिनियरिंग या धातूकाम करणार्या एका कंपनीचे. कागदपत्रांनुसार हा लेथ १३ महिने दक्षिण आफ्रिकेत होता व त्यानंतर ट्रान्झिट म्हणून मलेशियात जाऊन तो पुन्हा दुबईला पाठविण्यात आला. दक्षिण आफ्रिकेते त्यात कांहीं सुधारणाही करण्यात आल्या असण्याची शक्यता होती. दुबईत १२ डिसेंबर २००१ला पोचल्यावर तो पुन्हा कांहीं दिवसांनी GTIच्या हुसेन यांच्या सूचनांनुसार मलेशियाला पुनर्नियात करण्यात आला. ग्रिफिन म्हणाले कीं त्यांनी कुणाही हुसेन नावाच्या माणसाला नोकरीवर ठेवले नव्हते. माझ्या कंपनीचा दुसरा कुठला व्यवहार लपविण्यासाठी दुरुपयोग करण्यात आला होता. हुसेनचा संपर्क नंबर ताहीर यांच्या दुबईतील SMB Distribution या कंपनीत वाजला. ताहीर यांनी आपल्या हुसेन या मित्रालाही त्यात गोवले होते. आपल्या नावावर आलेले हे लेथ कुठे पोचले हे ग्रिफिनना कळेना. त्यासाठी त्यांना वाट पहावी लागणार होती.
२००१च्या ऑगस्टमध्ये ग्रिफिननी दुबईतले चंबूगबाळे आवरून युरोपला प्रस्थान केले. त्यांच्या गमनापूर्वी ताहीर यांच्याशी त्यांचे फोनवर बोलणे झाले. GTI कंपनीचा उपयोग कांहीं गोष्टी आयात करण्यासाठी करण्याबाबत ताहीरनी त्यांना विचारले असता त्यांनी उत्तर दिले कीं या मंपनीबरोबरचे सर्व व्यवहार आता वाणिज्य व वैध तत्वावरच होतील. त्यांनी दक्षिण फ्रान्समध्ये एक हवेली विकत घेतली. पण २००१च्या नोव्हेंबरमध्ये ग्रिफिनना GTIच्या तत्कालीन व्यवस्थापकाचा फोन आला कीं GTIच्या नावाने एक अल्युमिनियम पाइप्सची शिपमेंट आली होती पण GTIच्या कागदोपत्री अशा ऑर्डरचा कांहीच उल्लेख नव्हता. अल्युमिनियम पाइप्स म्हणजे नक्कीच ताहीर य़ांचा परमाणूप्रकल्पातला व्यवहार असणार हे ओळखून त्यांनी आपल्या व्यवस्थापकाला आज्ञा दिली कीं ती GTIची शिपमेंट नसल्याचे त्याने ताबडतोब त्या शिपिंग कंपनीला फोन करून सांगावे व ताहीरना फोन करून त्यांनाही जाब विचारला. ताहीर यांनी निर्लज्जपणे कबूल केले कीं ती शिपमेंट त्यांचीच होती. ग्रिफिननी अशा व्यवहाराला हरकत घेऊन सांगितले कीं त्यांच्याबरोबरचे सारे संबंध ते तोडत आहेत व अशी हरकत पुन्हा केल्यास ते दुबईत त्यांना कोर्टात खेचतील. खूप वर्षांनंतर ताहीरना पकडल्यानंतर आपल्याला लिबियाच्या परमाणूप्रकल्पात कसे सापळ्यात अडकविले होते ते ग्रिफिनना कळले.
ताहीरनी त्यांच्याबद्दल अफवा पसरविल्यानंतर ग्रिफिन फारसे कुणात मिळतमिसळत नसत. पण ताहीर यांचे इतर सहकारी इतके नशीबवान नव्हते. त्यांच्या भावाला दुबईत कैद झाली. गूनस चिरेंना इस्तंबूलमध्ये कैद झाली व कित्येक महिने त्यांची कसून चौकशी चालली होती. त्यातल्याच एका चौकशीत ते मरण पावले. ग्रिफिन मात्र बालंबाल बचावले.
पाकिस्तानात मात्र कुणीच वाचला नाहीं. मुशर्रफनी खानसाहेबांना बळी देण्यापूर्वी त्याच्या समर्थनाची पुरेपूर तयारी केली. २३ नोव्हेंबरच्या संध्याकाळी KRL संचालक व खानसाहेबांच्या अनेक वर्षांच्या सहकार्यांपैकी एक कनिष्ठ अधिकारी डॉ. मोहम्मद फारूक आपल्या इस्लामाबादमधील घरातून नाहींसे झाले. ताबडतोब एक अफवा उठली कीं डॉ. फारूक यांना अटक करून ISI च्या मुख्यालयात राष्ट्रीय सुरक्षिततेच्या बाबतीत चौकशी करण्यासाठी नेण्यात आले आहे. पाठोपाठ डॉ. फारुक यांच्या अटकेच्यावेळी त्यांच्या घरी भेटीला गेलेले डॉ. बदर हबीबसुद्धा नाहींसे झाले. त्यांना अटक करणार्यांमध्ये पाकिस्तानी कपड्यातली गोरी मंडळीही होती व ही कारवाई कदाचित् CIAच्या नियंत्रणाखाली सुरू झाली आहे. त्याच रात्री KRL च्या उत्पादक्षेत्राचे प्रमुख डॉ. यासीन चिहान, सेंट्रीफ्यूज संरचना विभागाचे प्रमुख डॉ. सईद अहमद, शमीम नावाचे एक तंत्रज्ञ, KRL च्या स्वास्थ्य व पदार्थविज्ञान विभागाचे संचालक डॉ. अब्दुल मजीद आणि KRL चे एक अभियंता डॉ. झुबेर खान यांच्यासारखे आणखी कांहीं शास्त्रज्ञही घरातून नाहींसे झाले. पण पाकिस्तानच्या गृहखात्याने व ISI ने अशा कांही अटकी केल्याचे नाकारले व जे कांहीं चालले आहे ते KRL चा अंतर्गत मामला आहे असे सांगितले. या सर्व गोंधळात मुशर्रफ यांची योजना गूढच राहिली.
दरम्यान KRL शास्त्रज्ञांच्या परदेशी जाण्यावर बंदी घालण्यात आली. पुढील कांहीं दिवसांत सरकारने चौकशी चालू असल्याचे मान्य केले पण कुणालाही अटक केली असल्याचे नाकारले. मुशर्रफ यांचे प्रवक्ते सांगत होते की त्यांची चौकशी होत आहे व त्यांच्याकडून माहिती गोळाकेली जात आहे. सर्व लोकांची वैयक्तिक विश्वासार्हता चांचणी घेतली जात होती.
पण हे खरे नव्हते. कारण ब्रि. सजवालना जेंव्हां चौकशीसाठी नेण्यात आले तेंव्हां त्यांचा मुलगा डॉ. शफीक त्यांच्याबरोबर होता. खानसाहेबांना काय चालले आहे याची कल्पनाच नव्हती व ते निर्विकार होते. नेले गेलेले लोक इतके ज्येष्ठ होते कीं कांहीं गंभीर गोष्ट घडत आहे असे कुणालाच वाटले नाहीं. ही सर्व मंडळी सरकारच्या बाजूची होती, राज्यकर्ती होती, पाकिस्तानची गौरवस्थाने होती व लष्कराची पिढ्यान् पिढ्या साथ दिलेली माणसे होती. खानसाहेबांनी जे कांहीं केले होते ते देशासाठी व सरकारी हुकुमानुसार केले होते. खान इतके बिनधास्त होते कीं ते इस्लामाबादपासून तीस मिनिटांच्या अंतरावरील बानी गाला तलावावर सुटीसाठी निघून गेले. इस्लामाबादला पाणी इथूनच मिळते. तो विभाग हरित पट्टा म्हणून जाहीर केला होता व पिण्याचे पाणी दूषित होऊ नये म्हणून तिथे कुठलीही घरे बांधायला परवानगी नव्हती. पण खानसाहेबांनी शनिवार-रविवारांसाठी एक बंगली बांधली होती व त्यांच्या घरचे सांडपाणी बिनदिक्कतपणे शुद्धीकरण न करता त्या तळ्यात सोडले होते!
------------------------------------------------------
[१] ही माहिती मुशर्रफ यांच्या In the line of fire या पुस्तकात त्यांनी दिली आहे. हे पुस्तक मी वाचले आहे व 'ललितवाङ्मय (fiction)' म्हणून वाचायला हरकत नाहीं. पण मुशर्रफ यांचा एक पैशानेही आर्थिक फायदा होऊ नये म्हणून माझ्यासारखी "pirated edition"च विकत घ्यावी असा आग्रही सल्ला मी देईन.
[२] हे पाकिस्तानचे भूतपूर्व लष्करशहा अयूब खान यांचे खास निकटवर्ती अल्ताफ गौहर यांचे सुपुत्र. अल्ताफ गौकर यांनी अयूब खान यांच्या जीवनचरित्राचे "Friends, Not Masters", त्यांच्यावतीने शब्दांकन केले होते (ghost-writing) आणि हुमायून हे त्यावेळी मुशर्रफ यांच्या "In the Line of Fire" या पुस्तकाचे शब्दांकन करीत होते.
[३] Atomic Energy Organization of Iran
[४] एवढे सारे IAEAला सांगितले असूनही अलीकडील अहमदीनेजाद यांनी संघर्षयुक्त पवित्रा कां घेतला हे समजत नाहीं!
[५] Free-Trade Zone
[६] केवढी ही प्रवाशांच्या आरोग्याबद्दल कळकळ!
[७] Annealing furnace
© एड्रियन लेव्ही आणि कॅथरीन स्कॉट-क्लार्क (मूळ लेखक)
© सुधीर काळे, जकार्ता (मराठी रूपांतरासाठी मूळ लेखकांच्या वतीने)
मराठी रूपांतर: सुधीर काळे, जकार्ता
(या लेखातील सर्व मते मूळ लेखकद्वयींची आहेत)
जून २००३च्या अखेरीस मुशर्रफ तीन दिवसांच्या लंडन भेटीसाठी बाहेर पडले. सरकारमधील मंत्री त्यांच्या सन्मानार्थ दिलेल्या जेवणांत उपस्थित होते. लॉर्ड चॅन्सलर, लॉर्ड फाल्कनर यांनी त्यांचा सत्कार केला. मुशर्रफ यांची प्रिन्स (राजपुत्र) चार्ल्स यांच्याशीही ओळख करून देण्यात आली. अमेरिकन आणि ब्रिटिश सरकारांनी आपापसात ठरविले होते कीं दौर्याच्या पुढच्या टप्प्यावर जाईपर्यंत मुशर्रफ यांच्यावर इंग्लंडमध्ये भरपूर स्तुतिसुमने वर्षायची आणि नंतर जेंव्हां ते बुश-४३ यांना भेटायला 'कँप डेव्हिड'ला जातील तेंव्हां त्यांना अण्वस्त्रविक्रीवरून व अण्वस्त्रविक्रीबद्दलच्या अमेरिकन प्रतिनिधीगृहापासून तसेच ब्रिटिश संसदेपासूनही लपवून ठेवण्यात आलेल्या पण हळू-हळू बाहेर येणार्या प्रचंड पुराव्यावरून "A/B प्रकल्पा"त केवळ उत्तर कोरिया व इराणच नव्हे तर लिबिया आणि इतर कांहीं राष्ट्रें आणि कांहीं व्यक्तीही सामील होत्या त्याबद्दल मुशर्रफना चांगले खडसवायचे असा बेत ठरला होता. लंडनमधील उच्चभ्रू मंडळींना कनिष्ठ प्रतीच्या लोकांचे वरवरचे कौतुक मुद्दाम करायला आवडते. असे केलेले कौतुक स्वीकारत मुशर्रफ 'जिवाचे लंडन' करून घेत होते. मुशर्रफनी आनंदी मनस्थितीत थाटामाटाच्या सर्व सत्कारांना प्रतिसाद दिला. प्रत्येक दिवसागणिक त्यांचे लंडनमधील वक्तव्य एकाद्या प्रबुद्ध हुकुमशहासारखे वाटू लागले होते. लँकेस्टर हाऊसमध्ये निमंत्रित श्रोत्यांपुढे बोलताना ते म्हणाले, "आम्ही एक आधुनिक, सहिष्णु आणि प्रगतीशील मुस्लिम राष्ट्र उभे करत आहोत." त्यांचे प्रत्येक वाक्य, प्रत्येक हालचाल ब्रिटिश मुरब्बी सनदी नोकरांकडून निरिक्षिली जात होती. मुशर्रफ एक घरच्या सुन्नी जमावड्याला भडकवणारे, सरकारी आशिर्वादाने एकाद्या संप्रदायाविरुद्ध जमावाकडून दंगे घडवून आणणारे, शिया मुसलमानाच्या कत्तली करविणारे, काश्मीरमध्ये हिंसाचार घडविणारे, तालीबान आणि अल कायदाचे जन्मदाते असे गृहस्थ आहेत. पण २० जूनला वॉशिंग्टनला गेल्यावर 'व्हाईट हाऊस'कडून डाउनिंग स्ट्रीटला निरोप आला कीं अण्वस्त्रविक्रीवरून खरडपट्टी करण्याचा मुद्दा कार्यक्रमपत्रिकेवरून काढून टाकण्यात आला होता!
मुशर्रफ वॉशिंग्टनला आले तेंव्हां त्यांच्याकडे भरपूर वेळ होता. ते बोस्टनला एक उच्च तांत्रिकी कंपनी चालविणार्या आपल्या 'बिलाल' नावाच्या मुलाला भेटले आणि जेंव्हां बुश-४३ यांनी त्यांचे २४ जूनला 'कँप डेव्हिड'च्या हिरवळीवर चार दिवसांनी स्वागत केले तेंव्हां त्यांनी त्यांची तोंड भरून प्रशंसा केली, "मुशर्रफ हे एक धीट नेते आहेत आणि अमेरिकेचे मित्र आहेत. अमेरिका आणि पाकिस्तान आज जागतिक दहशतवादाने ग्रस्त देश असून हे दोन्ही देश या जागतिक दहशतवादाला नेस्तनाबूत करण्यासाठी कंकणबद्ध आहेत". त्याकाळात बुश-४३ जरा जोरात होते कारण नुकतीच त्यांनी इराकमधील युद्ध संपल्याची "मोहीम फत्ते जाहली" अशी घोषणा सान डिएगो या बंदराबाहेर-इराणच्या आखातात नाहीं-उभ्या असलेल्या "अब्राहम लिंकन" या विमानवाहू जहाजावरून मोठ्या तोर्यात केली होती. आता बुश-४३ यांनी इंग्लंडची अण्वस्त्रप्रसाराविरुद्धची मोहीम दोन्ही देशांनी (अमेरिका व इंग्लंड) मिळून करायची विनंती कचर्याच्या टोपलीत टाकली. त्यांनी जाहीर केले कीं ९/११ नंतर पाकिस्तानने अलकायदाच्या व तालीबानच्या ५००हून जास्त दहशतवाद्यांना पकडले होते. त्या सेवेसाठी अमेरिकेने पाकिस्तानचे १०० कोटी कर्ज माफ केले व ३०० कोटींचा नवा लष्करी व आर्थिक मदतीचा प्रस्ताव पुढे केला. पाकिस्तानच्या अण्वस्त्रनिर्मितीसंबंधीचा उल्लेख आला तो एका पाकिस्तानी पत्रकाराने विचारलेल्या अण्वस्त्रांबद्दलच्या प्रश्नामुळे. त्याला मुशर्रफनी उत्तर दिले कीं पाकिस्तान केवळ प्रतिबंध म्हणूनच अण्वस्त्रनिर्मिती करतो. पाकिस्तानला कुठल्याही शस्त्रास्त्रस्पर्धेत उतरायचे नाहीं तर फक्त प्रतिबंधात्मक पवित्र्यात उपयोग करायचा आहे.
ब्रिटिश हेरखात्याने मात्र अण्वस्त्रप्रसारविरोधाचा मुद्दा सोडला नव्हता. लिबियन्सचे मन वळविण्याचे प्रयत्न त्यांच्या एका गटाकडून सुरूच होते. त्यात त्यांना क्वाला लुंपूरहून एक महत्वाचा इशारा मिळाला. ताहीर यांच्या कारखान्यात तयार झालेले अल्युमिनियमचे घटकभाग दुबईच्या खुल्या-बाजाराच्या विभागात पोचले होते व तिथून ते त्रिपोलीला निघालेल्या "BBC China" या जर्मन जहाजावर चढविले गेले होते. हे घटकभाग पी-१ किंवा पी-२ या टाईपच्या सेंट्रीफ्यूजेसमध्ये फिरणारे 'रोटर्स' होते व पाकिस्तानमध्ये बनणार्या 'रोटर्स'ची प्रतिकृतीच होते. रंगे हाथ पकडले अस्ते तर त्या पुराव्यांचा गद्दाफी यांच्याबरोबरच्या वाटाघाटीत खूपच फायदा होणार होता.
पण ही एक वेळेबरोबरची शर्यतच होती कारण ही माहिती MI6 ला खूप उशीरा कळली होती. दुबईतील कस्ट्म्सच्या अधिकार्यांच्या लक्षात आले कीं "बीबीसी चायना" आधीच समुद्रात परत गेले होते व सुवेझच्या कालव्यातून जात होते. लिबियन सरकारला संशय न येता जहाजाला थांबविणे त्यावर चढणे व त्याची झडती घेणे जरूरीचे होते. त्यासाठी एक मित्रत्वाचे नाते असलेले बंदर हवे होते. जर्मन मालकीचे हे जहाज इटालीच्या तारांतो नावाच्या दक्षिण इटलीच्या गजबजलेल्या बंदराजवळून जाणार होते म्हणून इटालीची मदत मागण्यात आली. जर्मनीहून जहाजाच्या कॅप्टनला निरोप गेला व त्यानुसार तारांतो बंदरात तीन आठवड्यानी जहाज घेऊन यायचे ठरले.
इतके पाकिस्तानच्या अण्वस्त्रप्रसाराबद्दलचे पुरावे सुवेझच्या कालव्यातून लिबियाकडे जात असल्याने व नंतर इटलीच्या एका खुल्या बंदरात येत असल्याने बुश-४३ यांना मुशर्रफ यांच्याबरोबर अण्वस्त्रप्रसाराबद्दल समोरासमोर चर्चा करण्याची इंग्लंडची विनंती मान्य करण्याखेरीज गत्यंतरच नव्हते. मुशर्रफ न्यूयॉर्कला संयुक्त राष्ट्र संघाच्या शिखरपरिषदेसाठी येणार होते. त्यावेळी बुश-४३ त्यांना बाजूला घेऊन वाल्डॉर्फ-अॅस्टोरिया या हॉटेलमध्ये याबद्दल विचारतील असे त्यांच्यातर्फे सांगण्यात आले. सार्या मीडियाला त्यांच्यात दहशतवादाविरुद्धचे युद्ध, इराक, काश्मीर व भारताबरोबरचा (सु)संवाद या विषयांवर चर्चा झाली असे सांगण्यात यायचे होते.
मुशर्रफबरोबरच्या २३ सप्टेंबरच्या बैठकीत बुश-४३नी सांगितले कीं अण्वस्त्रप्रसार थांबलाच पाहिजे. पाकिस्तानच्या दृष्टीनेही ही बाब फारच गंभीर आहे आणि महत्वाची आहे. टेनेटही मुशर्रफना त्यांच्या हॉटेलमधील खोलीत दुसर्या दिवशी भेटले व त्यांनी मुशर्रफना पुराव्याच्या रूपात कागदांची एक चळतच दिली. मुशर्रफ यांच्या अधिकार्यांनी आढ्यतेने सांगितले कीं तो क्षण मुशर्रफ यांच्या आयुष्यातला सगळ्यात जास्त अडचणीत टाकणारा क्षण होता. त्यांना आश्चर्य वाटले ते अण्वस्त्रप्रसाराचे नाही पण अमेरिका त्यांना असा जाब विचारेल असे त्यांना स्वप्नातही वाटले नव्हते. त्यांनी लगेच आपला मोहरा बदलला व जणू त्या गांवचेच अनाहीं अशी कल्पना करून दिली व अमेरिकेला कितपत माहीती आहे व आता कुणाचा बकरा बनवायचा या विचारात ते पडले.
टेनेट यांनी टेबलावर पाकिस्तानच्या P-l सेंट्रीफ्यूजची सगळी ड्रॉइंग्ज ठेवली-अगदी घटकभाग-क्रमांक (part numbers), तारखा व सह्यांसह! मुशर्रफ नंतर म्हणाले कीं त्यांनी ताबडतोब ती पूर्वी खानसाहेबांच्या काळात वापरात असलेली पण सध्या उपयोगात नसलेल्या (कालबाह्य) सेंट्रीफ्यूजेसची ड्रॉइंग्ज ओळखली. खानसाहेबांच्या जगभरच्या प्रवासांचेही तपशीलही त्यात होते, बँकेची स्टेटमेंट्स, KRL ने कुठल्या देशांना कधी व काय (साधने/यंत्रसामुग्री/तंत्रज्ञान) देऊ केले होते त्यांचा तपशील वगैरे सारे त्यांच्या समोर मांडलेले होते. मुशर्रफनी त्यांना कांहींच माहीत नसल्याचे ढोंग केले. वर मखलाशी अशी कीं त्यांच्यासमोर पाकिस्तानचे हितच फक्त दिसत होते व पाकिस्तानला कसे वाचवायचे याचाच विचार डोक्यात होता. तसेच देशाला अडचणीत आणल्याबद्दल खानसाहेबांची चीड आली होती व संतापही[१]!
मुशर्रफ खोटे बोलत आहेत हे अमेरिकन्सना माहीत होते, पण याबाबत दोषींवर कायदेशीर कारवाई करण्यापेक्षा पाकिस्तानच्या कचाट्यात सापडलेल्या पण सध्या उपयुक्त असलेल्या मुशर्रफना वाचवणे हे अमेरिकेला जास्त महत्वाचे होते. मुशर्रफनी नंतर जाहीर केले कीं त्यांना दाखविलेल्या पुराव्यात जरी खानसाहेबांचे नांव नसले तरी हे फेरीवाल्याप्रमाणे अणूबाँब देशोदेशी विकून अण्वस्त्रप्रसार करण्याचे कुकर्म त्यांनीच केले होते. हा सर्व प्रकार एका दृष्टीने इतिहासाच्या पुरर्लेखनातलाच प्रकार होता व मुशर्रफनी पाकिस्तान करत असलेल्या अण्वस्त्रप्रसाराला "लष्कराचे कृत्य" असे म्हणण्याऐवजी एका तत्वशून्य शास्त्रज्ञांच्या छोट्या गटाने केलेले गैरकृत्य असे जगाला सांगितले.
४ ऑक्टोबरला BBC China ने तारांतो बंदरात नांगर टाकला. तिथे MI6 and CIA ची शोधपथके तयारच होती. जहाजावर असलेल्या २०० चाळीस-फुटी कंटेनर्सपैकी पाच कंटेनर्समध्ये असलेला माल ओळखायला व कोपरान् कोपरा ढुंढाळायला त्यांना फक्त दोन तासांचाच अवधी होता. मलेशियातील त्यांच्या हस्तकाने दिलेल्या माहितीनुसार कंटेनर्सचे नंबर वापरून त्यांनी ते कंटेनर्स ओळखले आणि आतमध्ये त्यांना "SCOPE" हे ताहीर यांच्या मलेशियातल्या कंपनीचा लोगो असलेले शेकडो खोके दिसले. खोके उघडल्यावर त्यांना त्यात सेंट्रीफ्यूजेस उभी करण्यासाठी लागणारी साधनसामुग्री सापडली. ती जप्त करून ते जहाज पाकिस्तानला संशय येऊ नये म्हणून त्रिपोलीकडे रवाना करण्यात आले.
पण ही माहिती खानसाहेबांना लगेच कळली कारण MI6 बरोबर संपर्क न साधता ब्रिटिश परराष्ट्रमंत्रालयाने लिबियाशी संपर्क साधून "आपल्या वाटाघाटी चालू असतांना अण्वस्त्रनिर्मितीत लागणारे १००० सेंट्रीफ्यूजेसना पुरणारे साहित्य त्यांनी पाकिस्तानातून कां मागविले" असे कुसामुसांना विचारले! झाले! लगेच चक्रे फिरू लागली. मुसाकुसांनी ताहीरला व ताहीरने इस्लामाबादला फोन लावले. पण अख्खे आयुष्य अशा अडचणींना तोंड देण्यात गेलेल्या लिबियाचा गुप्तहेरप्रमुख शांत राहिला. त्यांनी सांगितले कीं लिबियाच्या चांगल्या नियतीचा पुरावा म्हणून तो माल अमेरिकन व ब्रिटिश हेरखात्याला सुपूर्द करण्यासाठीच तो माल लिबियाने मागविला होता. मुसाकुसांनी लिबियातील अत्यंत गोपनीय अशा जागांवर पाश्चात्यांना नेण्याबाबत जरूर ती व्यवस्था करण्याचे मान्य केले.
दोन दिवसांनंतर आर्मिटेज व दक्षिण आशियाविभागाच्या उपपरराष्ट्रमंत्री ख्रिस्तीना रोका "मुशर्रफ बचाव" योजनेला मूर्त स्वरूप देण्यासाठी "आर्मी हाऊस" येथे योजलेल्या बैठकीसाठी इस्लामाबादला आले. आर्मिटेजनी लिबियामधील चाललेल्या कारवायांचा व घटनांचा तपशील आर्मिटेज देऊ शकत नव्हते पण "अण्वस्त्रप्रसार थांबलाच पाहिजे" हा निरोप द्यायला ते आले होते. मुशर्रफना जास्त नारज न करता पाकिस्तानच्या "A/B प्रकल्पा"चा गाशा गुंडाळण्याचे 'नाजुक' काम करायला ते आले होते. आणि अनेक बाजूंनी विचार केल्यावर जर मुशर्रफना वाचवायचे असेल तर पाकिस्तानच्या एका 'राष्ट्रीय वीरा'ला बळी देण्याशिवाय गत्यंतरच नव्हते या निर्णयाप्रत आर्मिटेज येऊन पोचले! मुशर्रफ यांची नाजुक स्थिती त्यांना आणि त्यांच्या निकटवर्तीय सहाय्यकांना नीट कळली आहे याची खात्री करण्यासाठी मुशर्रफ यांच्याशी त्यांचे बोलणे चालले असताना समांतरपणे अमेरिकेचे सेंट्रल कमांडचे प्रमुख ज.अबीझैद यांनी तालीबानबद्दल सहानुभूती बाळगणारे दोन नंबरचे हुकुमशहा ज.मोहम्मद युसुफ यांच्याशीही तेच बोलणे केले.
आर्मिटेज व रोका यांनी मुशर्रफ यांना आणखी जास्त तपशीलवार पुरावे सादर केले. ते दोघे गेल्यावर मुशर्रफनी आपल्या सर्वात जास्त जवळच्या मित्रांना बोलावले. त्यात मुशर्रफ सत्तेवर आल्यानंतर प्रकाशित होऊ लागलेल्या व आर्थिक, व्यावसायिक व पाश्चात्य धर्तीवरील उमद्या नव्या अशा "Blue Chip" या धंदा-व्यवसायाबद्दलच्या उच्चभ्रू नियतकालिकाचे संपादक हुमायून गौहरही[२] होते. त्यांची त्यांच्या वडीलांप्रमाणे पाकिस्तानचे अमेरिकेतील राजदूत म्हणून नेमणूक होणार असे बोलले जात होते.
केवळ "ऑफिसर्स मेस"मध्ये काय चालते याची माहिती असणार्या मुशर्रफना लंडन-वॉशिंग्टनमध्ये काय सांगितलेले विश्वासार्ह वाटेल हे सांगणार्या गौहर यांच्यासारख्या वेगवेगळ्या खंडांत राहिलेल्या एका तज्ञाची गरज होती. गौहर यांच्या मते खानसाहेबांचा मामला फारच चांगल्या पद्धतीने हाताळला गेला होता. ९/११नंतर सूडाच्या भावनेने पेटलेल्या अमेरिकेला अनुमोदन देणे जरूरच होते नाहीं तर अमेरिकेने पाकिस्तानच्या पेकाटात लाथ घातली असती! पाकिस्तान करत असलेल्या अण्वस्त्रप्रसाराची अमेरिकेला आधीपासूनच माहिती होती. त्यामुळे मुशर्रफना खानसाहेबांना खाली खेचण्याशिवाय दुसरा मार्गच नव्हता!
मुशर्रफ़नी गौहरना विचारविनिमयासाठी २००३ च्या शेवटी बोलावले होते. ती बैठक मुशर्रफ यांच्या पाश्चात्य राष्ट्रांच्या तक्रारींचे निवारण करण्यासाठी बोलाविली होती व आधीच सेवानिवृत्त झालेल्या पण पाकिस्तानच्या सर्वात थोर अशा पाकिस्तान्याच्या, खानसाहेबांच्या, माथ्यावर अण्वस्त्रप्रसाराचा संपूर्ण दोष मारून त्यांना 'बळीचा बकरा' बनविण्याचा घाट घालण्यासाठी (व ते जनतेने स्वीकारावे) म्हणून होती. गौहरना सगळे पुरावे दाखविण्यात आले. त्यात 'नो-डाँग' प्रक्षेपणास्त्रांच्या व्यवहारांत लष्कराच्या सहभागाचा पुरावा असला तरी 'A/B प्रकल्पा'त लष्कराचा सहभाग असल्याचा कांहीही पुरावा नव्हता, पण पाकिस्तानला सगळी प्रक्षेपणास्त्रें चीनकडून मिळाली होती व त्यामुळे 'नो-डाँग' प्रक्षेपणास्त्रांची पाकिस्तानला गरजच नव्हती असे दाखविता येण्यासारखे होते व अण्वस्त्रप्रसाराचा सारा बनाव खानसाहेबांच्या गटाने केला असे दाखविता येण्यासारखे होते. हे सारे पाहिल्यावर गौहर यांची खात्री पटली. पण इतर लोकांना ही माहिती दिल्यावर एका खरोखर अद्वितीय पाकिस्तान्यावर असे आरोप लादले जात आहेत हे कळल्यावर ते पूर्णपणे भयभीत झाले. त्यातल्या बर्याच जणांना खानसाहेबांना सक्तीने सेवानिवृत्त केल्याचेही आवडले नव्हते. खानसाहेबांची लायकी १०० मुशर्रफांच्यापेक्षा जास्त आहे असेही एकजण पुटपुटला.
पण गौहर यांचा वज्रनिश्चय झाला होता. मुशर्रफ यांचे म्हणणे पटण्यासारखे होते. शिवाय इतरत्रही वेगाने घडामोडी घडत होत्या. १६ ऑक्टोबर २००३ ला IAEA चे प्रमुख एलबारादेई यांना इराणच्या अण्वस्त्रप्रकल्पाबद्दल तातडीने चर्चा करण्यासाठी इराणला येण्याचे निमंत्रण आले होते. आधी इराणच्या सर्वोच्च राष्ट्रीय सुरक्षा समितीचे प्रमुख डॉ. रोहानींनी IAEA ला पूर्वीच्या व आताच्या सर्व परमाणूविषयक घडामोडींबद्दल सर्व गोष्टी उघड करण्याचे मान्य केले होते. आगाजादे या इराणच्या उपराष्ट्राध्यक्षांनीही व्हिएन्नाला जाऊन एक निवेदन जारी केले होते.
IAEAच्या पडद्यामागील हालचालींमुळे म्हणा किंवा आंतरराष्ट्रीय दबावामुळे म्हणा पण १९७९ नंतर प्रथमच इराणने अधिकृतरीत्या त्यांनी १९८५ साली अण्वस्त्रनिर्मितीसाठी युरेनियमच्या अतिशुद्धीकरणाचा कार्यक्रम राबवायला सुरुवात केली होती व दोन वर्षांनंतर त्यांना एका परदेशी राष्ट्राकडून (ज्याचे नांव सांगण्यास इराणच्या अधिकार्यांनी नकार दिला होता) सर्व ड्रॉइंग्ज मिळाली होती. या कार्यक्रमाचे तीन टप्पे होते: १९८५ ते १९९७ दरम्यान सारे काम तेहेरान परमाणू अनुसंधान समितीमधील प्लाझमा फिजिक्स लॅबोरॅटरीमध्ये केले जायचे होते, १९९७ ते २००१ दरम्यान या प्रकल्पाचे काम तेहरान येथील कालाये इलेक्ट्रिक कंपनीत करायचे होते व त्यानंतरचे काम इराण्च्या मध्यभागी असलेल्या वाळवंटातील नातांझ येथील सुविधेमध्ये. इराणने पेट्या भरभरून त्यांना मिळालेली कागदपत्रेंही दिली. त्यांचा अनुवाद करणे, वाचून काढणे, नीट फायलीला लावणे व त्यांचा अभ्यास करणे हे आवश्यक होते. पण एलबारादेई सांगितले कीं कागदपत्रें चाळत असतांना त्यांच्या अभ्यासकांना ज्यांनी या प्रकल्पात मदत केली होती, महत्वाची ड्रॉइंग्ज पुरवली होती, P-l सेंट्रीफ्यूजेसची संरचना पुरविली होती अशा पाच 'मध्यस्थां'चा उल्लेख आढळला. ड्रॉइंग्ज जरी उघडपणे खानसाहेबांनी १९७५ साली हॉलंडमधून चोरलेल्या संरचनेवर आधारित असली तरी त्यात सर्व माहिती, सूचना डच किंवा जर्मन भाषेत नव्हत्या तर इंग्लिश भाषेत होत्या. यावरून ती ड्रॉइंग्ज मूळ ड्रॉइंग्जवरून बदलली होती हे दिसत होते. इराणी लोकांनुसार त्या पाचांपैकी तीन जर्मनांनी आलन येथील लायफेल्ड कंपनीने बनविलेल्या 'फ्लो-फॉर्मिंग लेथ'सारख्या महत्वाच्या सामुग्रीच्या पुरवठ्यात भाग घेतला होता. या लेथमुळे फक्त अॅल्युमिनियमचे पाईप मागविले तरी पुरे असायचे, इतर ठिकाणीही लागणार्या घटकभागांच्या नावावर तयार घटकभाग मागवावे लागत नव्हते.
इराण्यांनी या पाच मध्यस्थांचे नाव सांगायला मात्र नकार दिला. पण खूप प्रयत्न केल्यावर १९८७ सालचे एक हस्तलिखित पान त्यांनी दाखविले. त्यात पाकिस्तान व एका परदेशी सरकारातील व्यवहाराचा तपशील होता व 'काय विकत मिळेल' याची यादी असलेला खानसाहेबांचा 'मेन्यू' होता. त्यातून ब्रि.ज.एस्लामी यांनी दुबईमधील हॉटेलमध्ये झालेल्या बैठकीत अतोनात चिक्कूपणा करून निवडक वस्तूच उचलल्या होत्या. इराणी लोकांच्या मते त्यांनी P-l सेंट्रीफ्यूजेसची ड्रॉइंग्ज व त्याला लागणारे घटकभागच घेतले होते व ते पूर्ण अतिशुद्धीकरण करणारी सेंट्रीफ्यूजेस स्वत:च बनविणार होते. त्यावर खानसाहेब संतापले होते व कारण इराणी लोक अशा पद्धतीने सेंट्रीफ्यूजेस बनवू शकणार नाहींत आणि म्हणून थोडे जास्त पैसे खर्चून त्यांनी तयार सेंट्रीफ्यूजेस घ्यावीत असे त्यांचे मत होते. झालेही तसेच. १९९४ साली पाकिस्तानकडून ५०० तयार P-l सेंट्रीफ्यूजेस विकत घेण्याचा दुसरा करार झाला. पण हाही सौदा यशस्वी झाला नाहीं. १९९७ साली जेंव्हा त्यांनी सर्व साधनसामुग्री कालायेला हलविली तेंव्हां त्यांनी सेंट्रीफ्यूजेसचा नाद जवळ-जवळ सोडून दिला होता. AEOI[३] ला फक्त १० ते २० सेंट्रीफ्यूजेसची मालिका चालविण्यातच यश आले होते कारण घटकभागांच्या उत्पादनाचे कसब अपुरे असल्याने सेंट्रीफ्यूजेसची मोडतोड होत असे. असे झाल्याने इराणी लोक अजून अधिक अद्ययावत् साधनसामुग्रीसाठी पुन्हा पाकिस्तानकडे आले, आपल्या मशीनांची चांचणी करण्यासाठी पाकिस्तानकडून त्यांनी UF6 वायूही विकत घेतला. यामुळेच त्यांना IAEA च्या अन्वेषकांना आपल्या यंत्रशाळा दाखवायच्य नव्हत्या. स्वतःची सेंट्रीफ्यूजेस चालू करण्याच्याआधी एक पुढचे पाऊल टाकता यावे म्हणून पाकिस्तानने त्यांना कांहीं ड्रम अतिशुद्धीकृत युरेनियमही दिले होते.
इराण्यांनी IAEA ला सांगितल्यानुसार २००१ साली दहशतवादाविरुद्धच्या युद्धामुळे परदेशातून येणारी सामुग्री मिळण्यात अडचणी निर्माण झाल्यामुळे इराण पुन्हा स्वतःची सेंट्रीफ्यूजेस स्वतःच्या यंत्रशाळांत बनविण्याच्या निर्णयाकडे परतला होता. त्याचबरोबर त्यांनी १००० सेंट्रीफ्यूजेस मावतील असा एक नवा प्रयोगवजा प्रकल्प उभा करायला सुरुवात केली. त्याची प्रगती इतकी झपाट्याने झाली होती कीं २००२मध्ये त्यांनी नातांझ येथे जमीनीखालचा उत्पादनाच्या स्तरावरचा ५०,००० सेंट्रीफ्यूजेस मावतील असा प्रकल्प उभा करायला सुरुवात केली. उत्पादनाला लागणारी बहुतेक सगळी यंत्रसामुग्री मिळविलेली असल्यामुळे या सेंट्रीफ्यूजेसची मालिका उभी करण्याचे कामही सुरू केले गेले.
इराणचा कबूलीजबाब[४] ही उत्तेजनपूर्वक सुरुवात होती. एलबारादेईसुद्धा उत्साहात होते व कांहीं आठवड्यांतच या आंतरराष्ट्रीय ज्वलंत प्रश्नाची तोड काढण्याच्या उमेदीत होते. विशेषतः जिथे अमेरिकेचे बोल्टन अयशस्वी झाले होते तेथे त्यांना यश मिळत असल्याने ते जास्तच खुषीत होते.
एक आठवड्यानंतर IAEAचे अन्वेषक नातांझला परतले. इथे कमी स्तरावर शुद्धीकरण केले जात होते. पण IAEAला वाटत होते कीं इराण्यांचा आणखी एक प्रकल्प कुठेतरी उभारला जात असावा कारण पाकिस्तानने P-2 दर्जाची सेंट्रीफ्यूजेस इराणला विकली होती याची IAEAला खात्री होती पण इराणने याची अद्याप कबूली दिली नव्हती. अमेरिकेने IAEAच्या डोक्यात एक विचार पेरला होता कीं इराण जे IAEAला दाखवत होता तो त्यांच्या एकूण प्रकल्पाचा अगदी छोटा हिस्सा होता ज्यामुळे त्यांच्या खर्याखुर्या दुसर्या अतिगुप्त P-2 दर्जाची सेंट्रीफ्यूजेस असलेल्या प्रकल्पाकडे IAEAचे लक्ष जाणार नाहीं.
१९ ऑक्टोबर रोजी एका बाजूला IAEAची इराणबरोबर बोलणी चालू झाली त्याच वेळी एक CIA आणि M16चा चमू लिबियाला त्यांच्या लिबियाचा अण्वस्त्र प्रकल्प चालविणार्या शस्त्रास्त्रांबरोबरच्या पहिल्या 'अतिशय गुप्त' बैठकीसाठी रवाना झाला. वॉशिंग्टनमध्ये फक्त राष्ट्राध्यक्ष, पॉवेल, आर्मिटेज व उपपरराष्ट्रमंत्री विल्यम बर्न्स एवढ्याच लोकांना या बैठकीची माहिती होती. बोल्टन व एलबारादेई यांनाही सांगण्यात आले नव्हते.
CIA/M16च्या चमूत एक परमाणू तज्ञ, एक प्रक्षेपणास्त्रातील तज्ञ आणि एक रासायनिक/जैविक अन्वेषक असे लोक होते. मुसाकुसांनी तात्काळ त्यांची ओळख त्यांच्या चमूशी करून दिली. त्यातले सभासदही लिबियाच्या प्रलयंकारी प्रकल्पाच्या प्रत्येक अंगाचे प्रमुख होते. मुसाकुसांनी पूर्ण सहकार्याचे आश्वासन दिले. पण ब्रिटिश परमाणू तज्ञाची सुरुवात चांगली झाली नाहीं कारण लिबियाच्या परमाणूप्रकल्पाचा प्रमुख "Triple M" या उपनावाने ओळखला जाणारा मातुग मोहम्मद मातुगने ब्रिटिश परमाणू तज्ञाची भेट घेण्यास नकार देऊन अनुभव व अधिकार दोन्ही नसलेल्या आपल्या एका कनिष्ठ शास्त्रज्ञाला त्या कामासाठी पाठविले.
प्राप्त गुप्तहेर अहवालानुसार लिबियाच्या एक डझनभर गुप्त संशोधनक्षेत्रे होती. पण त्या कनिष्ठ शास्त्रज्ञाने सांगितले कीं त्यांचे रशियाने बांधून दिलेली १० मेगावॉट क्षमतेची अणुभट्टी असलेले ताजूरा परमाणू संशोधन केंद्र हे फक्त एकच केंद्र आहे. अतिशुद्धीकृत युरेनियमवर चालणार्या या केंद्राचे अन्वेषण IAEAच्या अन्वेषकांकडून नेहमीच होत असे व ती अणुभट्टीही जेमतेम चालत असे. ही सुरुवात अशुभ होती आणि त्या कनिष्ठ शास्त्रज्ञाने लिबिया यलोकेक, युरेनियम परिवर्तनाचा प्रकल्प किंवा सेंट्रीफ्यूजेस असल्याचा वारंवार इन्कार केला होता. त्याने तर असे सोंग आणले होते कीं त्याला BBC Chinaवर घातलेल्या धाडीचीही कल्पना नव्हती. सगळीकडे अडथळे असलेले हे अन्वेषण कूर्मगतीने चालले होते पण शेवटी सत्य अचानक बाहेर पडले. अधिकार्यांनी मान्य केले कीं जर्मन मध्यस्थांनी १९८०च्या दशकात लिबियाला सेंट्रीफ्यूज-आधारित युरेनियम अतिशुद्धीकरणातील संशोधनकार्यात मदत केली होती. हे संशोधन जर्मन तज्ञाने आणलेल्या सेंट्रीफ्यूजच्या संरचनेवर ताजूरा येथेच करण्यात आले होते. एका निनावी कंपनीकडून UF6 वायूचा प्रकल्पही मिळविला होता. हे सर्व IAEA अन्वेषकांपासून किंवा लष्करी हल्ल्यापासून सुरक्षित ठेवण्यासाठी सहज हलविता येतील अशा घटकात बनविले होते व कधीही सुटे करून दुसर्या ठिकाणी सुरू करण्यासारखे होते. या सर्व प्रकल्पावर पाकिस्तानचा शिक्का दिसत होता, पण तसे कुणी कबूल करेना व जर्मन मध्यस्थाचे नावही बाहेर येईना. एवढेच नक्की कळले कीं १९९२मध्ये हा करार संपुष्टात आला तोवर एकही सेंट्रीफ्यूज लिबियन लोकांना चालविता आलेले नव्हते व परमाणू द्रव्य वापरून एकही प्रयोग केला नव्हता.
२९ ऑक्टोबरला इंग्लंड-अमेरिकेचा चमू परत गेला. गद्दाफींनी कुठलासा युरेनियम अतिशुद्धीकरणाचा प्रकल्प परदेशी सहभागाने कार्यान्वित केल्याचा ठोस पुरावा असला तरी या चमूतील तज्ञांनी लिबियाने कुठल्याही नरसंहारक्षम शस्त्रास्त्रांबाबत कांहीं प्रगती केल्याचे पाहिले नव्हते. लिबियातील ठिकठिकाणच्या गुदामांत पाहिलेले सुटे घटकभाग नक्कीच आफ्रिकेबाहेरील देशांतून आले होते. त्यांच्या पेट्यांवर छापांवरून ते दुबईला एका जहाजातून आले होते व तिथून दुसर्या जहाजावर चढविण्यात आले होते. त्यावरून हा माल तेंव्हां मलेशियाला रहाणार्या व खानसाहेबांना माल पुरविणार्या ताहीर यांच्या कक्षेत आला होता. या चमूने मग लिबियाच्या हालचालींचा उलटा मागोवा घ्यायचे ठरविले व स्टीफन काप व त्यांचे MI6मध्ये तशाच स्थानावर असलेले अधिकारी मलेशियाला गेले. त्यांच्या तपासाच्या केंद्रस्थानी होते अण्वस्त्रतंत्रज्ञानाचा प्रसार करण्याबाबत संशय असलेले आंतरराष्ट्रीय जाळे!
काप व त्यांच्या सहकार्यांनी मलेशियाचे इन्स्पेक्टर जनरल ऑफ पोलीस महंमद बाक्री ओमार यांना खान, लिबिया आणि ताहीर यांच्याबद्दल त्यांनाहोती तेवढी माहिती दिली. पण एक अडचण होती कारण ताहीरच्या कंपनीत मलेशियाचे पंतप्रधान अब्दुल्ला बडावी यांचे सुपुत्र कमाल अब्दुल्ला हे भागीदार होते. पंतप्रधानांना सांगितल्यानंतर दोन दिवसांच्या अवधीनंतर या चमूला त्या कारखान्याला जायची अनुमती मिळाली, पण तोवर तिथली सर्व अद्ययावत मशीनरी काढून नेण्यात आली होती. ताहीर क्वाला लुंपूरला त्यांच्या सासुरवाडी होते. त्यांनी ते एका आंतरराष्ट्रीय नरसंहारक्षम शस्त्रास्त्रांच्या निर्मितीच्या कटात सहहागी असल्याच्या आरोपांबद्दल आश्चर्य वाटल्याचे नाटक करून आपण होऊन या चौकशीत मदत करायची इच्छा दर्शविली.
अगदी निष्पाप दिसणार्या ताहीरनी नाटक चांगले वठविले. पण जरा खोलवर खणल्यावर त्याची कहाणीतील गुंतागुंत दिसून येऊ लागली. शेवटी त्यांनी लिबियाबरोबर व्यवहार केल्याचे मान्य केले आणि हा व्यवहार १९९७ साली खानसाहेबांच्याबरोबर इस्तंबूलला गद्दाफींच्या दोन हस्तकांना-Triple M आणि करीम-भेटण्यासाठी एका कॅफेमध्ये गेलेले असताना सुरू झाल्याचे सांगितले. खानसाहेब, Triple M आणि करीम व्यवसायाबद्दल बोलत असताना ताहीर एका बाजूच्या टेबलावर बसले होते. नंतर खानसाहेबांनी गद्दाफींच्या परमाणू प्रकल्पासाठी सेंट्रीफ्यूजेस पाठवायला त्यांना सांगितले असा ताहीरनी दावा केला. वीस वापरलेल्या P-1 सेंट्रीफ्यूजेस व २०० सेंट्रीफ्यूजेससाठी सुटे घटकभाग एका कंटेनरमध्ये घालून दुबईमार्गे पाठवायच्या होत्या. लिबियन सरकारकडून कित्येक कोटी डॉलर्स घेण्यात आले. पण सत्यस्थिती अशी होती कीं ही जुनी P-1 सेंट्रीफ्यूजेस पाकिस्तानात भंगारच समजली जात.
पुढच्या वर्षीं ताहीर आणि खानसाहेब लिबियनांना पुन्हा कासाब्लांका येथे भेटले. लिबियन्स नम्रतेने वागले खरे पण ते रंजीस आले होते. Triple M यांनी खानसाहेबांना सल्ला दिला कीं पूर्वी विकलेले सुटे घटकभाग उपयोगी पदले होते पण प्रकल्प मार्गी लागण्यासाठी अपुरे होते. लिबियन्सनी खानसाहेबांना कोपरखळी मारत सुचविले कीं आधी विकलेल्या P-1 सेंट्रीफ्यूजेसची सुधारित आवृत्ती P-2 त्यांना हवी होती व गद्दाफी पैसे द्यायला तयार होते. Triple M यांना १०,००० P-2 सेंट्रीफ्यूजेसच्या प्रकल्पाबद्दल बोलणी करण्याचा अधिकार गद्दाफींनी दिल्याचेही त्यांनी खानसाहेबांना सांगितले.
ताहीर चकितच झाले. अद्ययावत सेंट्रीफ्यूजेससाठी माल शोधणे, जमविणे, सेंट्रीफ्यूजेस बनविणे आणि त्या पोचविणे हे खानसाहेबांच्या जाळ्यालाही एक तर्हेचे नवे आव्हानच होते. पण Triple M जेंव्हां म्हणाले कीं त्यांचे सरकार त्यासाठी १४ कोटी डॉलर्स द्यायला तयार आहे तेंव्हां ताहीरच्या काळज्या मिटल्या. इतक्या पैशात त्यांना पंतप्रधानांचे कार्यालयसुद्धा विकता येईल असे हसत-हसत ताहीर म्हणाल्याचे त्यांचे मित्र सांगतात. खानसाहेबांनी ताहीरला हातातली सगळी इतर कामे टाकायला सांगितली. लिबियाबरोबरचा हा सौदा आता पाकिस्तानसाठी (व त्यांच्यासाठीही) सर्वात जास्त प्रधान्य असलेला प्रकल्प होता. ताहीरनी मलेशियन पोलीस अन्वेषकांना सांगितले कीं तो स्वतः त्याच्या या महत्वाकांक्षी प्रकल्पातील सहभागाची नीट कल्पना समजून घेण्यासाठी लिबियाच्या हस्तकांना दुबईत भेटला होता.
१०,००० P-2 सेंट्रीफ्यूजेससाठी लक्षावधी सुटे घटकभाग लागणार होते आणि IAEAचे आणि पाश्चात्य सुरक्षादलांचे लक्ष वेधून घेणे टाळण्यासाठी ताहीर यांनी सर्व सामान वेगवेगळ्या देशातून मिळवायचे, दुबईतील (किंवा कुवैतमधील) मुक्तव्यापारविभागात[५] जमवायचे व मग ते सर्व सामान त्रिपोलीला पाटवायचे अशी योजना आखली. २००२सालच्या डिसेंबरमध्ये ब्रिटिश अधिकार्यांना दिलेल्या पावत्यांवरून व जहाजांच्या कागदपत्रांवरून असे दिसून आले कीं लागणारे घटकभाग मिळविण्यासाठी ताहीर १२ देशांतील ३० कंपन्यांशी व्यवहार करत होते. सहजासहजी हे व्यवहार कुणाच्या लक्षात येऊ नये म्हणून ही खबरदारी घेतली जात होती.
लिबियन्सना लागणारा कांहीं माल मलेशियात आणि ताहीर यांच्या शहा आलम येथील SCOPE कारखान्यात बनविणे शक्य होते. काप व त्यांच्या सहकार्यांना समजले कीं हा कारखाना लिबिया प्रकल्पासाठीच खास करून उभारला होता. लिबियन्सनी ताहीरना ३४ लाख डॉलर्स त्यांच्या कामासाठी दिले होते व त्या पैशातूनच त्यांनी अर्स टिनरना तो कारखाना चालवायला नेमले होते. हा सर्व माल चार शिपमेंट्समध्ये जायचा होता. ताहीरनी सांगितले कीं BBC China मधले ऑक्टोबर २००३ मध्ये पकडले गेलेले कंटेनर्स शेवटच्या शिपमेंटचा भाग होते. ती शिपमेंट पाठविल्यावर टिनर मलेशियाचा कारखाना बंद करून स्वित्झरलंडला परतले होते.
आपण या अन्वेषणाबाबत पूर्ण सहकार्य करीत आहोत हे ताहीरना दाखवायचे होते. मलेशियातील अन्वेषणाच्या फायलींवरून कळत होते कीं ताहीर यांनी आपल्या बडबडीत आपल्या अनेक युरोपियन व दक्षिण आफ्रिकेतील सहकार्यांची नावे जाहीर केली होती. त्यात 'लेबोल्ड हेरायस' कंपनीद्वारा निर्वातीकरणाची यंत्रसामुग्री पुरविलेले गोठार्ड लर्च होते, अॅल्युमिनियम कास्टिंग्ज आणि वीजनिर्मितीची यंत्रसामुग्री देणारे तुर्कस्तानचे गूनस चिरे होते, इलेक्ट्रिकल पॆनेल्स व वोल्टेजसंयमक पुरवणारे आणखी एक तुर्की इंजिनियर सलीम अल्ग्वादिस होते. तुर्कस्तानमधून आलेल्या पेट्या त्यांच्या दुबईच्या इतर घटकभागाबरोबर BBC Chinaवर थेट चढवायला ताहीरनी सांगितले होते. म्हणजे MI6 च्या लोकांनी पाच कंटेनर्स पकडले पण तुर्की कंटेनर बोटीवरच राहिला होता व त्रिपोलीला पोचला होता.
ताहीर यांनी आणखी एक कबूलीजबाब दिला.त्रिपोलीच्या विनंतीनुसार पाकिस्तानने त्यांच्या मशीन्समध्ये वापरण्यासाठी वीस टन UF6 वायूही दिला होता. शिवाय इराणप्रमाणे लिबियासुद्धा अणूबाँबची संरचना करण्याच्या दृष्टीने कांहीं पावले टाकेल म्हणून अतिशुद्धीकृत युरेनियमचे कांहीं कॅनिस्टर्स पाकिस्तान इंटरनॅशनलच्या विमानातून पाठविले होते[६].
त्यानंतर ताहीरला लिबियाबरोबरच्या सौद्याच्या रहस्याचे आणखी एक अंग उघड करायला प्रवृत्त करण्यात अन्वेषकांना यश आले. गद्दाफींच्या शास्त्रज्ञांनी त्यांना सेंट्रीफ्यूजेसचे घटकभाग स्वतःच बनविण्यासाठी स्वतःची यंत्रशाळा उभी करायला सांगितले होते. लिबियन्सना त्यांच्या कारागिरांना प्रशिक्षण द्यायचे होते व त्यांच्या गुदामांत तयार घटगभागांचा हवा तेवढा साठाही ठेवायचा होता. त्रिपोलीच्या कांहीं मैल पश्चिमेला सोनेरी वाळू आणि संत्र्यांच्या रायांसाठी प्रसिद्ध असलेल्या जानझूर येथे उभी करण्याचा बेत असलेल्या या प्रकल्पाला "Machine Shop 1001 प्रकल्प" असे सांकेतिक नांवही देण्यात आले होते. इथे लागणारी यंत्रें युरोपमधून मागवायची होती. त्यात अॅल्युमिनियमच्या पाईप्समधून P-2 सेंट्रीफ्यूजेसचा रोटर बनविण्यासाठी लागणारा फ्लो-फॉर्मिंग लेथ व इटलीहून मागविलेल्या नरमीकरणासाठी लागणार्या भट्टीचाही[७] समावेश होता.
ताहीर यांच्याशी व्यावहारिक संबंध असल्यामुळे आपल्या व्यवसायाबद्दलही चौकशी होत आहे असे ग्रिफिननी ऐकले होते. दुबईमधील त्यांच्या कंपनीच्या सुरुवात करून देण्यात मदत केलेला एक प्रायोजक अचानक त्यांच्या दारात येऊन उभा राहिला व त्याने ताहीर यांचा सर्व दस्तऐवज जाळून टाकायला सांगणारा निरोप दिला. ग्रिफिननी असे करण्याला नकार दिला कारण त्यांच्या दृष्टीने हे दस्तऐवज एक प्रकारचा संरक्षक विमाच होता.
पाठोपाठ ग्रिफिनना कळले कीं ताहीर यांनी "Machine Shop 1001 प्रकल्पा"च्या उभारणीत ग्रिफिन हेच त्यांचे मुख्य मध्यस्थ होते आणि हा सर्व सौदा त्यांच्या गल्फ टेक्निकल इंडस्ट्रीज (GTI) या कंपनीद्वारे करायचे होते असे सांगून त्यांचा विश्वासघात केला होता. त्यांना एका षड्यंत्रात अडकविले गेले होते आणि "Machine Shop 1001 प्रकल्प" असा प्रकल्प नव्हताच असा दावा ग्रिफिननी केला. १००१ हा क्रमांक GTIला मिळालेल्या ऑर्डर्स नोंदवायच्या वहीतील पुढचा प्रकल्प-क्रमांक होता इतकेच. पुराव्यादाखल त्यांनी वापरून जीर्ण झालेल्या कारखान्याच्या कामांच्या रोजनिशीच्या पानांची फोटोप्रत त्यांना दाखविली. त्यात १००१ या क्रमांकाखाली "लिबियन नॅशनल ऑइल कंपनीच्या दुरुस्तीकामासाठी उभारण्यात येणारी यंत्रशाळा" असा उल्लेख होता.
ताहीरनी ग्रिफिनना मे १९९४साली आपल्या दुबई येथील 'Mummy & Me' मधील सहाव्या मजल्यावरील सदनिकेत बोलावले होते. त्यावेळी ते दुबईला रहात नव्हते पण कामानिमित्त्य कांहीं दिवसांसाठी आलेले होते. ताहीर वा त्यांचे काका फारूक यांनी दुबईत उभारल्या जाणार्या एका नव्या यंत्रशाळेसाठी लागणार्या बर्याच प्रकारच्या यंत्रांची किंमत त्यांना विचारली होती. ग्रिफिनना ही यंत्रशाळा परमाणूप्रकल्पासाठी असावी अशी शंका आल्यामुळे त्यांनी तसे दोघांना विचारलेही होते. नकारार्थ उत्तर देत ती यंत्रशाळा लिबियन नॅशनल ऑइल कंपनीला त्यांच्या जळून गेलेल्या यंत्रांना बदलण्यासाठी नवीन यंत्रें बनविण्यासाठी उभी केली जात होती असे त्यांनी ग्रिफिनना सांगितले होते. पण दुबईत कुठल्याही तर्हेचे निर्बंध नसल्यामुळे त्यांना ती यंत्रें दुबईत बनवायची होती. यात कुठलेही काळे-बेरे न दिसल्यामुळे ग्रिफिननी एक यंत्रसामुग्रीची कंटेनरभर माहिती पाठविली होती.
ग्रिफिननी त्यानंतर या प्रकल्पाबद्दल कांहींच ऐकले नव्हते. त्यांना वाटले होते कीं हा प्रकल्प बहुदा सोडून दिला गेला असाव. पण १९९७ साली ताहीरनी त्यांना खर्चाचा नव्याने अंदाज करायला सांगितले होते. ग्रिफिन म्हणाले होते कीं ताहीरना त्यांना दलाली द्यावी लागेल. ताहीर दलाली द्यायला तयार झाले. ताहीरनी जेंव्हां सांगितले कीं हा लिबियन प्रकल्प एक कोटी डॉलर्सचा आहे तेंव्हां ग्रिफिननी त्या प्रकल्पाकडे पूर्ण ध्यान द्यायचे ठरविले. मग ते आपली पत्नी अॅनाबरोबर दुबईला रहायला आले व त्यांनी GTI कंपनी स्थापली. पण ग्रिफिन यांच्यापुरते बोलायचे झाल्यास हा सौदा फक्त लिबियन नॅशनल ऑइल कंपनीबरोबरच होता.
ताहीरनी ग्रिफिनना तर्हेतर्हेच्या विनंत्या केल्या पण ग्रिफिनना कुठल्याच विनंतीची काळजी वाटली नाहीं. सर्वात आधी ताहीरनी दुबई यंत्रशाळेतील यंत्रांच्या खरेदीसाठीच्या नावाखाली २० लाख डॉलर्स GTIच्या बँकबुकात टाकले. फोनवरून या बँकबुकातून लर्च, गूनस चिरे, खानसाहेबांचे जावई नाउमन शहा अशांच्या खात्यांत ताहीर यांच्यावतीने पैसे पाठविण्याबद्दल ताहीर ग्रिफिनना सूचना देत. त्यानुसार ग्रिफिननी नऊ-एक वेळा त्यांनी पैसे पाठविले. ग्रिफिननी हे पैसे लिबियन नॅशनल ऑइल कंपनीच्या प्रकल्पाच्या खात्यातून चालले असल्याची आठवण करून दिच्यावर् ताहीर यांनी ते पैसे त्यांना परत करतील असेही वचन दिले होते व त्यानुसार पैसे आलेही. पण मग ग्रिफिन यांच्या लक्षात आले की असे पैसे पाठविण्याबद्दल स्वसंरक्षणासाठी लागणार्या लेखी सूचना त्यांच्याकडे नव्हत्या.
हे पैसे लिबियाच्या परमाणूप्रकल्पाशी संबंधित आहेत व MI6 आणि CIA त्या प्रकल्पाच्या मागावर आहेत याची ग्रिफिनना माहिती नव्हती असा दावा ग्रिफिन यांनी केला. ग्रिफिननी मान्य केले कीं त्यांना तसा पुसटसा संशय आला होता इतकेच. ताहीरना ते वर्षानुवर्षे ओळखत होते, अगदी ताहीर लहान असल्यापासून, व त्यांच्यावर त्याकाळी त्यांचा पूर्ण विश्वास होता. पण त्यांची खूप निराशा झाली होती कारण ताहीर आपल्याला असा धोक्यात टाकेल असे त्यांना वाटले नव्हते.
१९९९मध्ये ताहीरनी दोन फ्लो-फॉर्मिंग लेथ स्पेनहून पुरवायला सांगितले. या सौद्यामुळे ग्रिफिन स्वतःला अडकवत होते व खानसाहेबांचे जाळे आणखी श्रीमंत बनत होते. १५.६ टन वजनाचे हे लेथ अजस्त्र आकाराचे होते व एकेकाची किंमत ३५०,००० डॉलर्स होती. जुलै/ऑगस्टमध्ये ते दुबईत ताहीरना पुरविण्यात आले. गिर्हाइकाला चालते लेथ पहायचे असल्यामुळे ताहीर यांनी ग्रिफिनना ते लेथ एक जागा भाड्याने घेऊन उभे करायला व चालू करायला सांगितले. ग्रिफिननी त्यानुसार कारवाई केली पण ताहीर उगवलेच नाहींत. मग त्यांचा फोन आला कीं त्यांचे अशील ते लेथ घेऊन जाण्यासाठी येत आहेत. ग्रिफिन त्यामुळे खुषीत होते. ग्रिफिनना याबद्दल पुढची माहिती कळली ती ताहीरने ते लेथ लिबियाबरोबरच्या परमाणूप्रकल्पाचे भाग होते असा कबुलीजबाब मलेशियन अधिकार्यांना दिल्यानंतर. ताहीरच्या अधिकार्यांना जाब विचारण्यासाठी ग्रिफिन दुबईला आले. तिथे तर सवळागोंधळ होता. शेकडो लोक ताहीरना शोधत होते. आपला बचाव करण्यासाठी ग्रिफिननी दुबईच्या कस्टम्स खात्यालाही भेट देऊन या लेथबद्दलचे कागदपत्र हस्तगत करण्याचा प्रयत्न केला.
ग्रिफिन यांच्या लक्षात आले की नोव्हेंबर २०००मध्ये ते दोन लेथमधील कमीत कमी एक लेथ लिबियन नॅशनल ऑइल कंपनीला न पाठविता GTIचा नकली invoice वापरून दक्षिण आफ्रिकेला पाठविला गेला होता. ग्रिफिननी त्यांना या व्यवहराबद्दल कांहींच माहिती नसल्याचे सांगितले. जहाजाचे भाडे आरोपानुसार दुबईत ग्रिफिन यांच्या कंपनीने दिले होते व स्वीकारणार्या कंपनीचा पत्ता होता जोहान्सबर्गपासून ४० मैल नैऋत्येला असलेले फांडरबिलपार्क हे खाणकामवाल्या गांवातील ट्रेडफिन इंजिनियरिंग या धातूकाम करणार्या एका कंपनीचे. कागदपत्रांनुसार हा लेथ १३ महिने दक्षिण आफ्रिकेत होता व त्यानंतर ट्रान्झिट म्हणून मलेशियात जाऊन तो पुन्हा दुबईला पाठविण्यात आला. दक्षिण आफ्रिकेते त्यात कांहीं सुधारणाही करण्यात आल्या असण्याची शक्यता होती. दुबईत १२ डिसेंबर २००१ला पोचल्यावर तो पुन्हा कांहीं दिवसांनी GTIच्या हुसेन यांच्या सूचनांनुसार मलेशियाला पुनर्नियात करण्यात आला. ग्रिफिन म्हणाले कीं त्यांनी कुणाही हुसेन नावाच्या माणसाला नोकरीवर ठेवले नव्हते. माझ्या कंपनीचा दुसरा कुठला व्यवहार लपविण्यासाठी दुरुपयोग करण्यात आला होता. हुसेनचा संपर्क नंबर ताहीर यांच्या दुबईतील SMB Distribution या कंपनीत वाजला. ताहीर यांनी आपल्या हुसेन या मित्रालाही त्यात गोवले होते. आपल्या नावावर आलेले हे लेथ कुठे पोचले हे ग्रिफिनना कळेना. त्यासाठी त्यांना वाट पहावी लागणार होती.
२००१च्या ऑगस्टमध्ये ग्रिफिननी दुबईतले चंबूगबाळे आवरून युरोपला प्रस्थान केले. त्यांच्या गमनापूर्वी ताहीर यांच्याशी त्यांचे फोनवर बोलणे झाले. GTI कंपनीचा उपयोग कांहीं गोष्टी आयात करण्यासाठी करण्याबाबत ताहीरनी त्यांना विचारले असता त्यांनी उत्तर दिले कीं या मंपनीबरोबरचे सर्व व्यवहार आता वाणिज्य व वैध तत्वावरच होतील. त्यांनी दक्षिण फ्रान्समध्ये एक हवेली विकत घेतली. पण २००१च्या नोव्हेंबरमध्ये ग्रिफिनना GTIच्या तत्कालीन व्यवस्थापकाचा फोन आला कीं GTIच्या नावाने एक अल्युमिनियम पाइप्सची शिपमेंट आली होती पण GTIच्या कागदोपत्री अशा ऑर्डरचा कांहीच उल्लेख नव्हता. अल्युमिनियम पाइप्स म्हणजे नक्कीच ताहीर य़ांचा परमाणूप्रकल्पातला व्यवहार असणार हे ओळखून त्यांनी आपल्या व्यवस्थापकाला आज्ञा दिली कीं ती GTIची शिपमेंट नसल्याचे त्याने ताबडतोब त्या शिपिंग कंपनीला फोन करून सांगावे व ताहीरना फोन करून त्यांनाही जाब विचारला. ताहीर यांनी निर्लज्जपणे कबूल केले कीं ती शिपमेंट त्यांचीच होती. ग्रिफिननी अशा व्यवहाराला हरकत घेऊन सांगितले कीं त्यांच्याबरोबरचे सारे संबंध ते तोडत आहेत व अशी हरकत पुन्हा केल्यास ते दुबईत त्यांना कोर्टात खेचतील. खूप वर्षांनंतर ताहीरना पकडल्यानंतर आपल्याला लिबियाच्या परमाणूप्रकल्पात कसे सापळ्यात अडकविले होते ते ग्रिफिनना कळले.
ताहीरनी त्यांच्याबद्दल अफवा पसरविल्यानंतर ग्रिफिन फारसे कुणात मिळतमिसळत नसत. पण ताहीर यांचे इतर सहकारी इतके नशीबवान नव्हते. त्यांच्या भावाला दुबईत कैद झाली. गूनस चिरेंना इस्तंबूलमध्ये कैद झाली व कित्येक महिने त्यांची कसून चौकशी चालली होती. त्यातल्याच एका चौकशीत ते मरण पावले. ग्रिफिन मात्र बालंबाल बचावले.
पाकिस्तानात मात्र कुणीच वाचला नाहीं. मुशर्रफनी खानसाहेबांना बळी देण्यापूर्वी त्याच्या समर्थनाची पुरेपूर तयारी केली. २३ नोव्हेंबरच्या संध्याकाळी KRL संचालक व खानसाहेबांच्या अनेक वर्षांच्या सहकार्यांपैकी एक कनिष्ठ अधिकारी डॉ. मोहम्मद फारूक आपल्या इस्लामाबादमधील घरातून नाहींसे झाले. ताबडतोब एक अफवा उठली कीं डॉ. फारूक यांना अटक करून ISI च्या मुख्यालयात राष्ट्रीय सुरक्षिततेच्या बाबतीत चौकशी करण्यासाठी नेण्यात आले आहे. पाठोपाठ डॉ. फारुक यांच्या अटकेच्यावेळी त्यांच्या घरी भेटीला गेलेले डॉ. बदर हबीबसुद्धा नाहींसे झाले. त्यांना अटक करणार्यांमध्ये पाकिस्तानी कपड्यातली गोरी मंडळीही होती व ही कारवाई कदाचित् CIAच्या नियंत्रणाखाली सुरू झाली आहे. त्याच रात्री KRL च्या उत्पादक्षेत्राचे प्रमुख डॉ. यासीन चिहान, सेंट्रीफ्यूज संरचना विभागाचे प्रमुख डॉ. सईद अहमद, शमीम नावाचे एक तंत्रज्ञ, KRL च्या स्वास्थ्य व पदार्थविज्ञान विभागाचे संचालक डॉ. अब्दुल मजीद आणि KRL चे एक अभियंता डॉ. झुबेर खान यांच्यासारखे आणखी कांहीं शास्त्रज्ञही घरातून नाहींसे झाले. पण पाकिस्तानच्या गृहखात्याने व ISI ने अशा कांही अटकी केल्याचे नाकारले व जे कांहीं चालले आहे ते KRL चा अंतर्गत मामला आहे असे सांगितले. या सर्व गोंधळात मुशर्रफ यांची योजना गूढच राहिली.
दरम्यान KRL शास्त्रज्ञांच्या परदेशी जाण्यावर बंदी घालण्यात आली. पुढील कांहीं दिवसांत सरकारने चौकशी चालू असल्याचे मान्य केले पण कुणालाही अटक केली असल्याचे नाकारले. मुशर्रफ यांचे प्रवक्ते सांगत होते की त्यांची चौकशी होत आहे व त्यांच्याकडून माहिती गोळाकेली जात आहे. सर्व लोकांची वैयक्तिक विश्वासार्हता चांचणी घेतली जात होती.
पण हे खरे नव्हते. कारण ब्रि. सजवालना जेंव्हां चौकशीसाठी नेण्यात आले तेंव्हां त्यांचा मुलगा डॉ. शफीक त्यांच्याबरोबर होता. खानसाहेबांना काय चालले आहे याची कल्पनाच नव्हती व ते निर्विकार होते. नेले गेलेले लोक इतके ज्येष्ठ होते कीं कांहीं गंभीर गोष्ट घडत आहे असे कुणालाच वाटले नाहीं. ही सर्व मंडळी सरकारच्या बाजूची होती, राज्यकर्ती होती, पाकिस्तानची गौरवस्थाने होती व लष्कराची पिढ्यान् पिढ्या साथ दिलेली माणसे होती. खानसाहेबांनी जे कांहीं केले होते ते देशासाठी व सरकारी हुकुमानुसार केले होते. खान इतके बिनधास्त होते कीं ते इस्लामाबादपासून तीस मिनिटांच्या अंतरावरील बानी गाला तलावावर सुटीसाठी निघून गेले. इस्लामाबादला पाणी इथूनच मिळते. तो विभाग हरित पट्टा म्हणून जाहीर केला होता व पिण्याचे पाणी दूषित होऊ नये म्हणून तिथे कुठलीही घरे बांधायला परवानगी नव्हती. पण खानसाहेबांनी शनिवार-रविवारांसाठी एक बंगली बांधली होती व त्यांच्या घरचे सांडपाणी बिनदिक्कतपणे शुद्धीकरण न करता त्या तळ्यात सोडले होते!
------------------------------------------------------
[१] ही माहिती मुशर्रफ यांच्या In the line of fire या पुस्तकात त्यांनी दिली आहे. हे पुस्तक मी वाचले आहे व 'ललितवाङ्मय (fiction)' म्हणून वाचायला हरकत नाहीं. पण मुशर्रफ यांचा एक पैशानेही आर्थिक फायदा होऊ नये म्हणून माझ्यासारखी "pirated edition"च विकत घ्यावी असा आग्रही सल्ला मी देईन.
[२] हे पाकिस्तानचे भूतपूर्व लष्करशहा अयूब खान यांचे खास निकटवर्ती अल्ताफ गौहर यांचे सुपुत्र. अल्ताफ गौकर यांनी अयूब खान यांच्या जीवनचरित्राचे "Friends, Not Masters", त्यांच्यावतीने शब्दांकन केले होते (ghost-writing) आणि हुमायून हे त्यावेळी मुशर्रफ यांच्या "In the Line of Fire" या पुस्तकाचे शब्दांकन करीत होते.
[३] Atomic Energy Organization of Iran
[४] एवढे सारे IAEAला सांगितले असूनही अलीकडील अहमदीनेजाद यांनी संघर्षयुक्त पवित्रा कां घेतला हे समजत नाहीं!
[५] Free-Trade Zone
[६] केवढी ही प्रवाशांच्या आरोग्याबद्दल कळकळ!
[७] Annealing furnace
न्यूक्लियर डिसेप्शन: प्रकरण १६: मुश आणि बुश (Mush and Bush)
न्यूक्लियर डिसेप्शन: प्रकरण १६: मुश आणि बुश (Mush and Bush)
© एड्रियन लेव्ही आणि कॅथरीन स्कॉट-क्लार्क (मूळ लेखक)
© सुधीर काळे, जकार्ता (मराठी रूपांतरासाठी मूळ लेखकांच्या वतीने)
मराठी रूपांतर: सुधीर काळे, जकार्ता
(या लेखातील सर्व मते मूळ लेखकद्वयींची आहेत)
बुश-४३ यांना त्यांच्या कारभाराच्या सुरुवातीला एका वार्ताहारने पाकिस्तानच्या तेंव्हांच्या नेत्याचे नाव विचारले असता त्यांना ते आठवतही नव्हते, पण ९/११ नंतरच्या कांहीं आठवड्यातच पाकिस्तान पुन्हा एकदा अमेरिकेचा सगळ्यात जवळचा प्रादेशिक मित्र बनला व एकदा बुश-४३ यांनी मुशर्रफ यांचे वर्णन त्यांच्या 'सर्वोत्तम मित्रांपैकी एक' असे केले होते.
पाकिस्तानी वृत्तपत्रांनी त्या जोडीला "मुश आणि बुश" असे टोफणनांव दिले होते. ही एक विचित्र जोडी होती कारण एका बाजूला होते अफगाणिस्तानातून अमेरिकेच्या ऐन काळजात दहशतवाद्यांना भिरकावणार्या जहालमतवाद्यांना नेस्तनाबूत करायला निघालेले बुश होते तर दुसर्या बाजूला होते तालीबान सरकारच्या उदयाचा शिल्पकार असलेले व दहशतवादी जिहादी सुन्नी टोळक्यांना हत्यारे, प्रशिक्षण देऊन त्यांच्याकरवी काश्मीरमध्ये रक्तपात घडवून आणणारे पाकिस्तानचे हुकुमशहा मुशर्रफ. अमेरिकेच्या दृष्टीने त्याहून चिंतेची गोष्ट अशी होती कीं पाकिस्तानी लष्कराने-व स्वतः मुशर्रफ यांनी-'प्रकल्प A/B' द्वारा कमीत कमी इराण, इराक, उत्तर कोरिया, लिबिया व सौदी अरेबिया या राष्ट्रांना छुपेपणाने अण्वस्त्रें पुरवून भावी युद्धांची बीजे पेरली होती.
CIA व परराष्ट्रमंत्रालयाल व जगातील प्रत्येक गुप्तहेरसंघटनेला काळजी असली तरी बुश-४३ बेफिकीर होते व त्यांच्यावर वरवर उमदे दिसणार्या पण आतून लबाड असलेल्या मुशर्रफ यांनी चांगली छाप टाकली होती. १९९८च्या अण्वस्त्रचांचणी व १९९९ चा कुदेता या घडामोडींनंतर घातलेले सगळे निर्बंध भिरकावले गेले व पाकिस्तानला ओसामा बिन लादेन व अल कायदाबरोबरच्या लढाईत अमेरिकेची साथ देण्यासाठी २६४ कोटी डॉलर्सची घसघशीत मदत देऊ करण्यात आली. अमेरिकेने इतरही तडजोडी केल्या. पाकिस्तानी आम जनतेचा, न्यायसंस्थेचा व उद्योगपतींचा भ्रमनिरास करणारी घटनादुरुस्ती मुशर्रफ यांनी करवून घेतली व त्याद्वारे आपली राष्ट्राध्यक्षपदाची मुदत पुन्हा निवडणुका न घेता पाच वर्षें वाढवून घेतली. शिवाय कधीही संसद बरखास्त करण्याचा अधिकार असल्याने पाकिस्तानमधील लोकशाहीला काळोखात नेऊन सोडले. बुश-४३ यांनी ओळख न पटलेल्या अज्ञात शत्रूशी लढतांना अशा दुरुस्त्या करणे आवश्यकच असल्याचा निर्वाळा देऊन टाकला. अमेरिकेनेहीेनव्या Patriot Act द्वारा कुणाचेही वैद्यकीय अहवाल, कर भरल्याबद्दलची माहिती, वाचनाच्या आवडी-निवडी, घराची गुप्त झडती घेण्याचा अधिकार असे अनेक व्यक्तिस्वातंत्र्यावर घावा घालणारा नवे कायदे मंजूर करविले होते.
पाकिस्तानची एक 'महत्वाचा मित्र' ही प्रतिमा दृढ करण्यासाठी बुश-४३ यांच्या सरकारातील अधिकार्यांनी पाकिस्तानच्या अण्वस्त्रप्रसाराबद्दल जाहीर वक्तव्ये करणे बंद केले. अरी फ्लायशर या 'व्हाईट हाऊस'च्या प्रवक्त्याने एका पत्रकारपरिषदेत मान्य केले कीं त्यांचे सरकार आता पाकिस्तान-उत्तर कोरिया संबंधांबद्दलसुद्धा फारशी कळजी करत नव्हते. ९/११ च्या अनेक वर्षें किंवा कांहींच दिवस आधी लोकांनी ज्या गोष्टी केल्या त्या आता बदलल्या होत्या कारण ९/११ च्या घटनेने सारे जगच बदलले होते व त्यामुळे अनेक राष्ट्रांच्या वागणुकीतही फरक पडला होता. पाकिस्तान उत्तर कोरिया व लिबियाबरोबरच्या संबंधांवर व पाकिस्तानच्या इतर दुष्कृत्यावर बारीक लक्ष ठेवणार्या जॉर्ज टेनेट यांच्या अति गोपनीय कार्यकारी समूहाबद्दलचे उल्लेखही बंद झाले. १९८१ सालासारखा आताही इतिहास नव्याने लिहू जाऊ लागला होता!
परराष्ट्रमंत्री कोलिन पॉवेल यांचे लक्ष तर्कशुद्धपणे अफगाणिस्तानवर केंद्रित झाले होते कारण त्या देशाने बिन लादेनना व अल-कायदाला आसरा दिला होता. पण उपसंरक्षणमंत्री वुल्फोवित्स व डिक चेनी यांचे प्रमुख अधिकारी स्कूटर लिबी यांचे लक्ष्य 'चांडाळचौकडी'च्या कार्यक्रमानुसार इराकवर अमेरिकेने आपणहून हल्ला करण्यावर केंद्रित होते. खरे तर हद्दपारीतल्या इराकी नॅशनल काँग्रेस या विरोधीपक्षाकडून मिळालेल्या १९,००० कागदपत्रांची छाननी करूनही त्यांना सद्दाम हुसेन पुरस्कृत नसंहारक शस्त्रास्त्रांबद्दलच्या (WMD) प्रकल्पाचा एकही संदर्भ मिळाला नव्हता, तरीही सद्दाम यांचा त्या भागावर खूप प्रभाव असल्यामुळे ते नक्कीच त्यात गुंतले असणार अशा तर्हेचे मुद्दे हिरीरीने मांडले जात होते व सद्दाम यांना 'टिपून' अमेरिकेचे 'अरक्षित भगदाड' (window of vulnerability) बंद करावे असा त्यांचा (दुरा)ग्रह कायम होता. या आपापसातील लठ्ठालठ्ठीमुळे पाकिस्तानकडे कुणाचेच फारसे लक्ष नव्हते.
सुरुवातीला बुश-४३ आपली पावले जरा काळजीपूर्वक टाकत होते व्या त्यांनी फक्त पॉवेल यांच्या अफगाणिस्तानवरील हल्ल्याला मान्यता दिली होती. ७ ऑक्टोबर २००१ रोजी अमेरिका व ब्रिटिश सैन्याने 'ऑपरेशन एंड्युअरिंग फ्रीडम' ही मोहीमेद्वारा अफगाणिस्तानवर 'अल कायदा'च्या प्रशिक्षणकेंद्रांना लक्ष्य करून हवाई व प्रक्षेपणास्त्रांचे हल्ल्यांचा भडिमार सुरू केला व तालीबानला कडक इशारा दिला कीं दहशतवाद्यांना आसरा दिलेले अमेरिका व ब्रिटन आता सहन करणार नाहीं. या मोहिमेचे पडसाद इस्लामाबाद येथेही उमटले कारण गुप्तहेरसंघटनेद्वारा आलेल्या माहितीनुसार पाकिस्तानची ISI, स्वतः मुशर्रफ व ९/११ घातपातामागील दहशतवादी यांच्यात असलेले धक्कादायक दुवे उघड झाले. परदेशी गुप्तहेरसंघटनांनी असा शोध लावला कीं World Trade Center वर विमान घालणार्या महम्मद आट्टाच्या मॅनहॅटनमधील एका बँकेच्या खात्यात या कामगिरीसाठी संयुक्त अमिरातीतून एक लाख डॉलर्स जमाकरण्यात आले होते. पाठविणार्याचे नांव होते पूर्वी शिक्षा झालेला एक दहशतवादी अहमद उमर शेख उर्फ सईद शेख ज्याचे ISI शी निकटचे संबंध असल्याची पाश्चात्यांना संपूर्न माहिती होती. भारतीय तुरुंगातून कंदाहार येथील इंडियन एअरलाइन्सच्या अपहरण केलेल्या विमानातील प्रवाशांच्या जिवांच्या मोबदल्यात १९९९ साली सोडवण्यात आलेले अहमद उमर शेख आणि हरकत उल-अन्सारचे सरचिटणिस असलेले मौलाना मसूद अझर हे दोघेही तेंव्हांपासून पाकिस्तानसाठी काम करत होते. ISI चे प्रमुख ज.महमूद अहमद हेही या कटात सामील होते. सप्तेंबर २००१ मध्ये त्यांनी तालीबानचा बालेकिल्ला असलेल्या कंदाहारला ISI चे हस्तक पाठविले होते व ओसामा बिन लादेन यांना पकडून अमेरिकेच्या हाती देण्याबाबत मुल्ला ओमार यांच्याशी वाटाघाटी केल्या होत्या असे वरवर जरी भासविण्यात आले असले तरी खरे तर ते त्यांना अमेरिकेच्या आगामी स्वारीला तोंड देण्याची तयारी करण्याबद्दल व खबरदारी घेण्याबद्दल सांगायला पाठविले होते.
मुशर्रफनी युद्धभूमीवर हजर होता.मग ISI प्रमुख महमूद अहमद यांना बडतर्फ केले. वॉशिंग्टन खुष झाली. पण खरे तर या बडतर्फीने पाकिस्तानी लष्करातील अतिरेक्यांची ताकत वाढली व मुशर्रफ यांचे हात बळकट झाले. अफगाणिस्तानवर अग्निवर्षाव होत असलेल्या आणि अहमद यांना बडतर्फ करण्यात आलेल्या रात्री पकिस्तानच्या नऊ उच्चपदस्थ व सर्वात जास्त प्रभावी आणि मातब्बर अशा लष्करी अधिकार्यांची मुशर्रफ यांच्याबरोबर सत्तेच्या नव्या समीकरणाबद्दल एक बैठक झाली. मुशर्रफना टक्कर देऊ शकतील अशा ज.अहमद व ज.मुजफ्फर उस्मानी या दोघांचाही काटा काढण्यात आला. ८ ऑक्टोबरला मुशर्रफनी आपल्या दोन स्वामिनिष्ठ व खूप वर्षांपासून बरोबर काम केलेल्या दोन सहकार्यांना पदोन्नती दिली. ते दोघे होते लाहोरच्या चौथ्या तुकडीचे प्रमुख ज.मोहम्मद अज़ीज आणि चीफ ऑफ जनरल स्टाफ मोहम्मद यूसुफ.
मुशर्रफ, अजी़ज आणि युसुफ या तिघांनीही ८०'त एकत्रपणे ज.गुल यांच्या मार्गदर्शनाखाली मुजाहिदीनना प्रशिक्षण देण्याचे व काश्मीरमध्ये छुपे युद्ध खेळण्याचे काम केले होते. आणि जन्माने काश्मिरी असलेला अजी़ज तर कारगिल युद्धात युद्धभूमीवर होता. त्यांना इस्लामाबादला आणण्याच्या प्रयत्नांना JeI[१] व JUI[१] च्या नेत्यांनी काश्मीरमधील जिहाद नरम होईल म्हणून विरोध केला होता व मुशर्रफनी त्या हट्टापुढे मान झुकवली होती. अज़ीज यांचा मुशर्रफ यांच्यावर खूपच प्रभाव होता.अज़ीजनीच तालीबान व ओसमा बिनलादेन यांच्यावर क्लिंटन यांच्या २००० सालच्या भेटीच्या अनुरोधाने बंधने आणण्याविरुद्ध मुशर्रफ यांचे मन वळविले व HuM[१] व LeT[१] सारख्या पाकिस्तानातील संघटनांच्या हालचालींविरुद्ध कारवाई करण्याच्या अमेरिकेच्या मागण्याना नकाराधिकार दिला. अज़ीज यांची तीन्ही दलांच्या प्रमुखांच्या समितीचे अध्यक्ष[२] म्हणून पदोन्नती करण्यात आली. हे पद तोपर्यंत मुशर्रफनी स्वतःकडेच ठेवले होते. युसुफना भूदलाचे उपसेनाध्यक्ष[३] म्हणून पदोन्नती मिळाली. दोघेही कुराण या मुस्लिम पवित्रग्रंथाला अनुसरून वागणारे, पाच वेळा-अगदी युद्धातही-नमाज पढणारे, व त्यांचा फावला वेळ पूर्णपणे ताब्लीगी जमात[४]च्या कामात व्यतीत करणारे होते. पाकिस्तानी जनतेला संबोधून केलेल्या भाषणात त्यांनी त्यांचा अमेरिकेशी अथवा ९/११ शी कांहींही संबंध असल्याचा इन्कार केला व लष्करात केलेले बदल करण्याचे त्यांच्या अनेक दिवसांपासून मनात होते असेही सांगितले.
पण मुशर्रफ हे नेते नव्हतेच. लष्करातील चांडाळचौकडीने त्यांना उच्चासनावर बसवले होते. पण ९/११ नंतर मात्र त्यातल्या बर्याच विरोधातील लोकांना काढून तरी टाकण्यात आले किंवा त्यातले कांहीं कालवश झाले व मुशर्रफ खरे सर्वेसर्वा बनले.
बुश-४३ना मुशर्रफ यांच्या उद्योगाबद्दल कळले होते कीं नाहीं हे सांगणे कठीण होते. पण त्यांना पाकिस्तानच्या अण्वस्त्रें असल्याच्या परिणामांची मात्र माहिती होती. ११ ऑक्टोबरला टेनेट यांनी एक बातमी बुशना सादर केली कीं अल कायदा दहशतवाद्यांनी न्यूयॉर्क शहर एक दहा किलोटन शक्तीच्या अणूबाँबचा स्फोट करून बेचीराख करण्याचा कट केला आहे व तो अणूबाँब एका व्हॅनच्या मागच्या भागात घालून ती व्हॅन मॅनहॅटनच्या रस्त्यावरून धावत होती. त्याचा स्फोट जर 'टाईम्स स्क्वेअर'सारख्या गजबजलेल्या भागात झाला तर कोट्यावधी अंश तपमानात ५ लाख लोक जळून मृत्यू पावणार यात शंका नव्हती.
या वार्तेची शहानिशा तरी कशी करायची? CIA ने सरकारला ताकीद दिली कीं बिन लादेन १९९२ पासून पाकिस्तानच्या मदतीने अणूबाँब मिळविण्याचा प्रयत्न करत होते. ९/११ ची माहिती मिळूनही सरकारने झोपा काढल्या होत्या, पण आता मात्र बुशनी निर्णय घेतला व मोठा नरसंहार झाल्यास वैकल्पिक सरकार चालविण्यासाठी चेनींना बरेच सनदी नोकर सोबत देऊन अज्ञात स्थळी जायला सांगितले व परमाणूबाबतच्या आणीबाणीला तोंड देण्याचे प्रशिक्षण झालेले चमू न्यूयॉर्कमध्ये कार्यरत झाले.
ही बातमी केंद्रसरकारबाहेर कुणालाच सांगण्यात आली नव्हती, न्यूयॉर्कच्या महापौरांनाही नव्हती! कारण घबराट उडाल्यास काय होईल ते सांगणे कठीण होते, विशेषत: वॉल स्ट्रीटवर! शेवटी कांहींच सापडले नाहीं! पण अल कायदाला अणूबाँब हवा असून पाकिस्तानमध्येच अरक्षित अणूबाँब्सचा काळ्या बाजारात मिळू शकणारा साठा होता व पाश्चात्य राष्ट्रांबद्दल शतृत्वाच्या भावना व अल कायदाबद्दल सहानुभूती असणार्या शास्त्रज्ञांची तिथे वाण नव्हती! ऑक्टोबर २००१मध्ये टेनेट गुपचुपपणे इस्लामाबादला गेले कारण दोन पाकिस्तानी शास्त्रज्ञ, सुलतान बशीरुद्दिन महमूद आणि चौदिरी अब्दुल मजीद, ९/११ पूर्वी ओसामांना भेटल्याच्या बातमीने ते चिंतित झाले होते. मुख्य म्हणजे मुशर्रफनी ही बातमी स्वतःशीच ठेवली होती. हे दोन शास्त्रज्ञ अद्यापही त्यांना खानसाहेबांच्या आणि ISI चे भूतपूर्व प्रमुख जन.अहमद यांच्या मेहेरबानीने KRL ने तहहयात दिलेल्या घरात आरामात रहात होते.
टेनेटनी आग्रह धरला कीं मुशर्रफनी कारवाई केलीच पाहिजे व शेवटी २३ ऑक्टोबर २००१ ला महमूद व मजीदना अटक करण्यात आली व ISI आणि CIA च्या संयुक्त संघाने त्यांची चौकशी केली. आदल्याच दिवशी महमूदनी अमेरिकेने त्यांच्यावर स्वारी करण्यापूर्वी तालीबानच्या नेतृत्वाखाली अफगाणिस्तानची एक औद्योगिक देश म्हाणून चांगली प्रगती होत होती अशी निदा-ई-मिल्लत या वृत्तपत्राशी बोलताना बढाई मारली होती. आता दोघेही त्यांनी कधीही बिन लादेनची किंवा अल कायदाच्या कुठल्याही नेत्याची भेट घेतली नव्हती असे सांगून आपण त्या गांवचेच नाहीं असे दाखवत होते. पण महमूद पॉलिग्राफच्या चांचणीत वारंवार अनुत्तीर्ण झाला होता व त्यांच्या अज़ीम या मुलाने "माझ्या बाबांना बिन लादेनने अणूबाँब कसा करायचा" याची माहिती विचारली होती अशी बढाई मारल्याचे सांगितल्यावर त्याची स्मरणशक्ती शेवटी जागी झाली. मग त्यांनी त्यांच्या प्रश्नकर्त्यांपुढे कबूल केले कीं त्याने बिन लादेनची भेट घेतली होती पण त्यांच्याशी जी चर्चा झाली ती केवळ 'पुस्तकी' स्वरूपाची होती. शब्दश: पाहिल्यास ते खरेही होते कारण बिन लादेनना हवा होता अणूबाँब बनविणार तर हे दोघे त्यांचे 'परमाणू सल्लागार' बनू इच्छित होते.
पण अमेरिकनाना माहीत होते कीं महमूद व मजीद यांचे पाकिस्तानी परमाणू समुदायात भरपूर संबंध होते व KRL चे भूतपूर्व विभागीय प्रमुख व एका मोठ्या अणुभट्टी प्रकल्पाचे भूतपूर्व निर्देशक या नात्याने या संवेदनशील तंत्रज्ञानाची कुणाही वरिष्ठांना संशय न येता मोठ्या प्रमाणावर आयात कशी करायची हे महमूदना माहीत होते. परमाणूसंस्था सोडल्यापासून आणि उम्मा तमीरेनाऊ (UTN) या दानधर्मसंस्थेची स्थापना केल्यापासून त्या दोघांना अल कायदा वा तालीबानसाठी असे तंत्रज्ञान मिळवणे अधीक सोपे झाले होते.
टेनेट यांच्या प्रयत्नांमुळे अनेक गडबडी उघडकीस आल्या. दोन ज्येष्ठ पाकिस्तानी लष्करी अधिकारी व मिर्झा युसुफ बेग नावाचा PAEC चे तालीबानबद्दल सहानुभूती असलेले शास्त्रज्ञही या दानधर्मसंस्थेचे सभासद होते. आणखी तपास केल्यावर महम्मद नसीम, हुमायून नियाज़ आणि आणि एका पाकिस्तानी अभियांत्रिकी कंपनीचे मालक शेख मोहमद तुफैल यासारखे आणखीही कांही पाकिस्तानी शास्त्रज्ञ अल कायदाला भेटले होते हे उघडकीस आले. यांची चौकशी चालू झाली. पण PAEC त शस्त्रास्त्रांचे तज्ञ म्हणून काम केलेले मुहम्मद मुख्तार व KRL चे शस्त्रास्त्रांच्या संरचना विभागात काम करणारे मात्र चौकशीतून सटकले. जरी अमेरिकनांच्या मते बिन लादेनला अणूबाँब बनविण्यासाठी मदत करणार्यात यांचा हात असण्याची शक्यता होती तरी मुशर्रफ सरकारने असा दावा केला कीं ते ब्रह्मदेश सरकारबरोबर एका संवेदनशील प्रकल्पावर काम करत असल्याने त्यांना त्यावेळी आणणे शक्य नव्हते. त्यावेळी सगळे बिन लादेन यांच्यातच इतके गढून गेले होते कीं पाकिस्तानी परमाणू शास्त्रज्ञ, तेही KRL चे, ब्रह्मदेशच्या लष्करी चांडाळचौकडीबरोबर काय करत होती हे विचारायचेही कुणाला सुचले नाहीं.
खरे तर सगळ्यात मोठा दुवा होता भूतपूर्व ISI प्रमुख हमीद गुल. पण लष्कराला दुखविणे टाळण्यासाठी, जरी ते मुला ओमारसारख्यांना भेटायला बर्याचदा काबूलला गेले होते तरी, त्यांना बोलावण्यात आले नाहीं[५]. अमेरिकेची पाकिस्तानच्या मदतीने अणूबाँबधारी झालेल्या दहशतवाद्यांच्या अफगाणिस्तानच्या उत्तरीय संघटनेने (Northern Alliance) जेंव्हां १३ नोव्हेंबर २००१ ला काबूल काबीज केले व तालीबानी सैन्याची पळता भुई थोडी झाली तेंव्हां अमेरिकेच्या अणूबाँबसज्ज दहशतवाद्यांपासूनच्या व पाकिस्तानी समर्थनाने रचलेल्या कटाच्या भीतीने वरची पट्टी गाठली होती. त्यावेळी पाश्चात्य गुप्तहेरसंघटनांना व वार्ताहारांना तालीबानच्या मंत्रालयाच्या व लपण्यायोग्य सुरक्षित जागा म्हणून वापरल्या जाणार्या वज़ीर अर्कवार खान परिसरात इमारतींत अल कायदाच्या अण्वस्त्रांसंबंधीच्या महत्वाकांक्षांबद्दलच्या माहितीचे घबाड सापडले. तालीबानी सैन्याला पळायची इतकी घाई झाली होती कीं त्यांनी सारे कागदपत्र कचर्याच्या प्लॅस्टिकच्या पिशव्यात ठासून भरले व त्या पिशव्या तशाच टाकून ते पळाले होते. त्या इमारतीत नावाला अनाथालय चालवले जाते असे जगाला भासवले जात असले तरी तिथे लहान मुलांच्या पुस्तकांत वगैरे स्फोटके, ग्रेनेड्स, क्षेपणास्त्रे व बाँब बनवायची सूचनापत्रक यासारख्या वस्तू मिळाल्या. ही इमारत एक दहशतवाद्यांचे प्रशिक्षणकेंद्र होते.
CIA चे अधिकारी मधवर्ती काबूलमधील महमूद यांच्या UTN च्या मुख्यालयाकडे गेले. तिथे त्यांना शेकडों कागदपत्रे मिळाली-कांही अफगाणिस्तानमध्ये रस्ते बांधण्यात UTN करत असलेल्या मदतीबद्दल, पिठाच्या गिरण्या उभ्या करण्याबद्दल व शैक्षणिक मालाबद्दल होती-पण अल कायदाला असलेल्या नरसंहारक शस्त्रास्त्रांच्या (WMD) भुकेबद्दलही होती व या भुकेला खतपाणी UTN संस्था घालत होती. तिथे त्यांना एका हेलियम भरलेल्या फुग्याला अँथ्रॅक्सने भरलेला डबा टांगून ती पावडर शहरावर टाकण्याची जंगली यंत्रणा दिसली, आणखी एका खोलीत अमेरिका कशी सर्व जगातल्या मुसलमानांवर जैविक शस्त्रांचे प्रयोग योजत होती याची ’माहिती’ देणारी पत्रके (handbills) भरली होती. UTN आणि 'जैश-ए-महम्मद' या संघटनेतील संबंध दर्शविणारी कागदपत्रे होती. यावरून UTN, अल कायदा, HuA JeM सारख्या दहशतवादी संस्था व मुशर्रफ यांच्यातील संबंध उघड होते.
मग ISI आणि CIA च्या अधिकार्यांनी महमूद व मजीद यांना पुराव्यासकट सखोल तपासणीसाठी सामोरे गेले त्यावेळी दोघांनी अल कायदाबरोबर परमाणू, रासयनिक व जैविक शस्त्रांबद्दल पूर्ण व खुलासेवार चर्चा केल्याचे कबूल केले. बुश-४३ यांनी UTN ला बेकायदेशीर ठरवून त्या संस्थेची व महमूद, मजीद व तुफैल यांची सर्व संपत्ती गोठवून टाकली. पण मुशर्रफ व ISI करत असलेल्या 'लीलां'कडे मात्र लक्ष दिले नाहीं.
पण पाकिस्तानने महमूद व मजीदविरुद्ध कारवाई न करता त्यांनी अल कायदाला अण्वस्त्रसज्ज बनविण्याबाबत त्यांच्याविरुद्धच्या पुराव्याला कमी लेखले. "या दोन शास्त्रज्ञानी अल कायदाला अण्वस्त्रसज्ज केल्याची शक्यता शून्य आहे कारण अशा कामाला कोट्यावधी डॉलर्स व ५० वर्षे लागतात" असे मुशर्रफ यांचे PAEC तील ज्येष्ठ अधिकारी आढ्यतेने म्हणाले. पण हे दोन शास्त्रज्ञ अल कायदाला युरेनियम अतिशुद्धीकरणाचा प्रकल्प बसवून देत नव्हते तर थोडेसे अतिविघटनशील मूलद्रव्य देऊन अणूबाँब बनविणे किंवा ते मूलद्रव्य एका स्फोटकाला बांधणे हे काम करता आलेच असते व असा स्फोट एकाद्या शहराला दूषित करायला पुरेसा होता. महमूदनी ते पॉलिग्राफच्या चांचणीत वारंवार अनुत्तीर्ण व्हायला त्यांची खराब प्रकृती व उच्च रक्तदाब हीच कारणे होती अशी मखलाशी केली. मुशर्रफना हे दोघे न्यायालयात काय सांगतील याची भीती असल्याने त्यांच्यावर कुठलाही खटला चालविला नाहीं किंवा खानसाहेबांनाही चौकशीला सामोरे जाऊ दिले नाहीं[६].
२००१ साल संपले तरी बुश-४३ यांचे बिन लादेनना जिवंत अथवा मृत पकडण्याचे' लक्ष्य़ अपुरेच राहिले व अल कायदाचे हजारो लढवय्ये अफगाणिस्तान-पाकिस्तान सीमेवरील तोराबोराच्या पर्वतांतील गुहात लपलेलेच राहिले. त्यानंतर थोड्याच दिवसांत गुलबुद्दिन हिकमतयार हा अमेरिकेचा कडवा मुजाहिदीन शत्रू व हमीद गुलचा अफगाणिस्तानमधील 'खास माणूस' तिथे प्रकट झाला व त्याने या सर्वांना पाकिस्तानात सुरक्षित ठिकाणी नेले. पण नरसंहारक्षम शस्त्रास्त्रांच्या शोधाला आता कुठे सुरुवात झाली होती!
अमेरिकेने अफगाणिस्तानमधील पन्नास-एक ठिकाणांहून अल कायदाने बनविलेली अनेक कागदपत्रे हस्तगत केली. ही सारी कागदपत्रें मुशर्रफ यांच्या मार्गदर्शनाखाली काश्मीरमध्ये घुसवण्यासाठी तयार केलेल्या दहशतवाद्यांच्या प्रशिक्षणासाठी बनविलेल्या साहित्याचाच भाग होती. काबूलमधील रहिवाशांनी CIA च्या अधिकार्यांना अरब वरिष्ठ रहात असलेल्या वझीर अर्कवार खान यांच्या घराकडे नेले. तिथेही घाईघाईत पळताना अल कायदाच्या हस्तकांनी खूप कागदपत्रें मिळाली त्यात अल कायदाचे नरसंहारक्षम शस्त्रास्त्रांचे प्रमुख अबू खबाब अल-मास्री[७], [७अ] यांना लिहिलेल्या १२ जानेवारीला लिहिलेल्या पत्राचा कांहीं भागही मिळाला. तसेच प्रशिक्षण घेत असलेल्या विद्यार्थांच्या अस्ताव्यस्त पडलेल्या वह्यांत प्लुटोनियम किंवा युरेनियम वापरून अणूबाँब बनविण्याची कृतीही सापडल्या व हे 'गावठी' बाँब चालले असते असे मत ते बनवू शकणार्या पाश्चात्य तज्ञांचे मत पडले. मुखपृष्ठ व पहिले पान नसलेल्या व अरबी लिपीत लिहिलेल्या एका २५-पानी पुस्तिकेत लिहिले होते "अणूबाँब हवा असलेल्यांना प्रथम युरेनियम अतिशुद्धीकरण करणारा कारखाना उभारला पाहिजे"! त्यात "super bombs," "nuclear fission" व "isotopes" यासारखे महत्वाचे शब्द विद्यार्थ्यांचे ध्यानाकर्षण करण्यासाठी ठळक शाईत निळ्या बोरूने लिहिले होते. पुस्तिकेत विविध तर्हेचे अणूबाँब, अणूबाँब स्फोटामागील पदार्थविज्ञान, परमाणूविषयक पदार्थांचे गुणधर्म, युरेनियम-२३५ शुद्धीकरणाचे/वितळविण्याचे (smeltइन्ग्) तपमान, तसेच गावठी अणूबाँब बनविण्याची 'झटपट' पद्धतीही दिलेली होती.
IAEA मध्ये शस्त्रास्त्रांचे निरीक्षण करणार्या भूतपूर्व अधिकार्यांनी या पत्रिकेतील super bombs बद्दलची माहिती वाचल्यावर मत दिले कीं तिथे असलेली माहिती सार्वजनिक क्षेत्रातील वाचनात मिळणार्या माहितीपेक्षा खूपच विस्तृत होती. जरी या कागदपत्रावरून अल कायदाचे तज्ञ प्रत्यक्ष पाकिस्तानने १९९८ साली चांचणी केलेल्या बाँबसारखा बाँब बनवायच्या किती जवळ गेले होते हे सांगणे जरी अवघड असले तरी स्फोटकांच्या तज्ञांनी अस निष्कर्ष काढला कीं अल मास्रीच्या वर्गातील विद्यार्थ्यांना बंदुकीच्या प्रकारचा अणूबाँब बनवता आला असता. या प्रकारात बंदुकीतून अतिशुद्धीकृत युरेनियमची गोळी दुसर्या एका अतिशुद्धीकृत युरेनियमच्या गोळ्यात वेगाने घुसवून त्यांचे विघटन करून नरसंहार करता येतो.
इतर कागदपत्रांवरून असे दिसले कीं अल मास्रींनी बाहेरून मदत घेण्याचा प्रयत्न केला होता. जून १९९९च्या एका पत्रात त्यांनी अल कायदाच्या सभासदांना शिक्षणसंस्थांत प्रवेश देववून त्यांना परमाणूक्षेत्रातील तज्ञांशी निकटचे संबंध स्थापण्यास मदत करून त्या संबंधांचा अल कायदाच्या कामाच्या पहिल्या टप्प्यात खूप फायदा करवून घेण्याबद्दल लिहिले होते. तालीबानची अफगाणिस्तानवरील पकड जेंव्हा नष्ट करण्यात आली आणि त्यांना त्यांच्या छाप्यात कायकाय मिळाले ते तपासले तेंव्हां बुश-४३ यांच्या सरकारने जाहीरपणे अल कायदाने नरसंहाराची शस्त्रें मिळविली असल्याच्या शक्यतेबद्दल जनतेला ताकीद द्यायला सुरुवात केली. संरक्षणमंत्री रम्सफेल्ड यांनी तर ओसामा बिन लादेनना अशा शस्त्रांची प्राप्ती झाल्याची शक्यता असल्याचेही जाहीर केले. संयुक्त राष्त्रांच्या आमसभेत बोलतांना बुश-४३ यांनी सुचवले कीं दहशतवादी नरसंहाराच्या शस्त्रास्त्रें शोधत असून ती वापरून त्यांच्या तीव्र द्वषाचे रूपांतर वंशसंहारात होण्याची शक्यता आहे.
मग २००२च्या उन्हाळ्यात अल कायदाने प्रथमच स्वत:च्या प्रलयकारी विध्वंसशक्तीची कबूली दिली. ९/११ च्या प्रमुख संयोजक असल्याचा आरोप असलेल्या आणि FBI ने most-wanted दहशतवाद्यांच्या यादीत घातलेल्या खलिद शेख महंमद यांनी 'अल जझीरा' चित्रवाहिनीच्या योस्री फौदा या वार्ताहाराला कराचीत एका अज्ञात स्थळी मुलाखत दिली[८] त्यात त्यांनी सांगितले कीं ते अल कायदाचे लष्करी समितीचे प्रमुख होते व ९/११ च्या आधीच्या योजनेत दोनेक परमाणू सुविधांना लक्ष्य करण्याचे ठरत होते, पण तो बेत त्यावेळेपुरता पुढे ढकलण्यात आला होता. खलिद पुढे म्हणाले कीं अल कायदाने नेहमीची शस्त्रे परमाणू सुविधांवर वापरायची योजना आखली होती, पण अफगाणिस्तानमध्ये सापडलेल्या कागदपत्रांवरून हे स्पष्ट झाले होते कीं एकादा गावठी अणूबाँब वापरायची योजनाही अल कायदाच्या विचारार्थ होती. खलिदना मार्च २००३ मध्ये ISI ने रावळपिंडीत अटक केले व त्याला अमेरिकनांच्या हवाली केले. त्यांना CIA च्या विमानात घालून ग्वांटानेमो बे येथील तुरुंगात टाकण्यात आले. बिन लादेननाही असेच पकडून अज्ञात स्थळी हलवायची योजना होती.
ओसामा बिन लादेनचा प्रवक्ता म्हणवणार्या सुलेमान अबू घेईथसारख्यांनीही धमक्या दिल्या. सुलेमानने एक चार भागांचा निबंध एका मुजाहिदीन वेबसाईटवर लिहिला होता व त्यात "अल कायदाला ४० लाख अमेरिकनांना मारण्याचा हक्क आहे व त्यातली २० लाख तर मुले असतील, ऐंशी लाख माणसे निर्वासित होतील तर लाखों जखमी व पांगळी होतील." या आकडेवारीवरून हा अण्वस्त्रांनी केलेला हल्ला होता यात शंका नाहीं.
अमेरिकेच्या न्यायखात्याने अल कायदाचा हालचालींचा व कारवायांचा आघाडीचा संयोजक व संघटक म्हणून वर्णन केलेला अबू झुबैदा २८ मार्च २००२ रोजी पाकिस्तानात पकडला गेल्यावर गावठी अणूबाँब्सच्या हल्ल्याची काळजी आणखी तीव्र झाली. दोन वर्षें अमेरिकेने आग्रह करूनही पेशावरला उघडपणे रहाणार्या अबूला पाकिस्तानच्या मदतीने पकडले नव्हते तर अमेरिकेच्या राष्ट्रीय टेहळणी कार्यालयाने त्यांच्या मोबाईल फोनवरून केलेल्या फोन्सचा मागोवा घेत फैसलाबाद येथील एका घरात पकडले. त्याच्या FBI ने केलेल्या चौकशीत त्याने मान्य केले कीं अल कायदाला 'गावठी' अणूबाँब बनविण्यात खूप रस होता व चौकशीत त्यांनी सांगितले कीं आता त्यांना असा अणूबाँब बनवायची पद्धती कळली होती.
९/११ च्या घटनेनंतर नऊ दिवसांनी दूरचित्रवाणीवरून अमेरिकन जनतेला दिलेल्या भाषणात बुश-४३ म्हणाले कीं अमेरिकेचे दहशतवादाविरुद्धचे युद्ध अल कायदा संघटनेबरोबर सुरू होते, पण तेथेच संपत नाहीं व ते प्रत्येक दहशतवादी संघटनेला नेस्तनाबूत केल्याशिवाय संपणार नाहींय्. या संदेशाबरोबर बुश यांनी जगाला जणू सांगितले कीं अमेरिका आता एका अशा मोहिमेवर आहे कीं ती शत्रूने हल्ला करण्याच्या आतच प्रतिहल्ला करेल. पहिले पाऊल होते अफगाणिस्तानचे. दुसरे पाऊल अमेरिका कुठे टाकेल यावरून पाकिस्तान व भारत यांमध्ये शांतता आहे कीं नाहीं यावर ठरणार होते. २००१ च्या हिवाळ्यात अशीही चर्चा होती कीं अमेरिकन सैन्य अल कायदाच्या जुन्या तळावर, सोमालियावर, स्वारी करेल! इथून पूर्वी अल कायदाने कारवाया केल्या होत्या व अफगाणिस्तानमधून पाकिस्तान किंवा इराणमार्गे पळून आल्यावर ते सोमालियात पुन्हा संघटित होण्याच्या योजना आखत होते. कोलिन पॉवेल यांच्या या कल्पनेत सुदान, येमेन व फिलिपाईन्सचाही समावेश होता. पण पॉवेल यांच्या कल्पनेला स्थानीय सरकारचे व लष्कराचे सहाय्य लागणार होते.
पण त्याआधीच रम्सफेल्ड, वुल्फोवित्स, आर्मिटेज व इतर नूतनसनातन्यांनी पुढची स्वारी कुठे करायची हे ठरवून टाकले होते. त्याबाबत राष्ट्रपतीपदाच्या निवडणूक जाहीरनाम्यात बुश-४३ यांनी याच मुद्द्यावर प्रचारही केला होता. या चांडाळचौकडीने व कांहीं इतर आघाडीच्या नवपुराणमतवादी[८अ] प्रतिनिधींनी १९९८ मध्ये क्लिंटन यांच्याशी सद्दामला गादीवरून खाली उतरविण्याबद्दल आग्रही प्रतिपादन केले होते व त्यातील कांहीं रम्सफेल्ड आयोगाचेही सभासद होते आणि त्यांनी इराक, इराण व उत्तर कोरिया या तीन राष्ट्रांची जगातील सर्वात घातक राष्ट्रे म्हणून जाहीर केली. बुश-४३ यांनी याच तीन राष्ट्रांना 'दुष्टचक्र'[९] असे नाव दिले होते (रेगन यांनी सोविएत संघराज्याला दुष्टसाम्राज्य[९] असे नांव दिले होते त्याची आठवण होते.)
रम्सफेल्ड, वुल्फोवित्स, आर्मिटेज, पर्ल, झाल्मय खलिलझाद, श्नायडर, बोल्टन व वूल्सी यांनी १९९८ पासून अमेरिकेला, अमेरिकन सैन्याला, मित्रांना व मित्रराष्ट्रांना सर्वात जास्त भयकारी देश म्हणून जाहीर केलेल्या या तीन देशांना ताकीत देण्यात आली. बुश-४३ म्हणाले होते कीं अमेरिकेने या देशांनी केलेल्या नरसंहारक शस्त्रास्त्रांमधील प्रगतीची दखल खूप गंभीरपणे घेतली होती व जे देश अमेरिकेच्या लष्करी शक्तीपुढे झुकणार नाहींत त्यांना लक्ष्य केले जाईल. ते पुढे म्हणाले कीं अमेरिका त्या क्षणापासून जगाची विभागणी अमेरिकेबरोबर असलेले चांगले देश व अमेरिकेविरुद्ध असलेले दुष्ट देश अशी करणार असून दुष्ट राष्ट्रांची निर्भत्सना करण्यात येईल असेही ते म्हणाले होते. पण ज्या राष्ट्राच्या शास्त्रज्ञांनी या दुष्टचक्राला ही नरसंहारक अस्त्रे बेजबाबदारपणे विकली होती व अद्यापही असली प्रलयंकारी शस्त्रास्त्रांचा त्या राष्ट्रांशी सौदे सुरूच होते त्या पाकिस्तानचा मात्र कुणीही उल्लेखही केला नाहीं
जून २००२ मध्येही बुश-४३ यांनी जेंव्हां शत्रू बलवान व्हायच्या आधीच त्याच्यावर स्वारी करण्याबाबतची अमेरिकेची राष्ट्रीय डावपेचयोजना[१०] अमेरिकन लष्करी शिक्षणाची पंढरी समजल्या जाणार्या 'वेस्ट पॉइंट' या लष्करी प्रबोधिकेत नव्याने बाहेर पडणार्या हजारो 'कॅडेट्स'ना संबोधताना जाहीर केली त्यातही पाकिस्तानचा उल्लेख केला नाहीं. २०० वर्षांच्या लष्करी प्रघातांपासून दूर जात बुश-४३ म्हणाले कीं "आता अमेरिका युद्ध शत्रूच्या भूमीवर नेऊन त्याच्या सर्व योजना उद्ध्वस्त करून सर्वात जास्त धोक्यांना ते अमेरिकेपर्यंत येण्याच्या आधीच सामोरे जाऊ इच्छिते. कारण धोका आपल्यापर्यंत येईपर्यंत वाट पाहिल्यास फार उशीर झालेला असेल". २००२ साल उजाडेपर्यंत ब्रिटिश हेरखात्यांच्या विविध संघटनांच्या खानसाहेबांबद्दलच्या चिंता इतक्या तीव्र झाल्या होत्या कीं संयुक्त गुप्तहेर संघटना समितीच्या[११] 'व्हाईटहॉल'मधील मंत्रीमंडळाच्या कार्यालयात झालेल्या बैठकीत त्यांच्या हालचालींबद्दल चर्चा झाली. ही बैठक (forum) ब्रिटनच्या सर्व गुप्तहेर संघटना एकत्र भेटून ब्रिटनला असलेल्या मोठ्यात मोठ्या धोक्याबद्दल चर्चा करण्यासाठी भरते. मार्च २००२ मध्ये झालेल्या बैठकीत या गुप्तहेर संघटनांना खानसाहेबांबद्दल व पाकिस्तानच्या अण्वस्त्रप्रसारविरोधी कारवायांबद्दल सविस्तर मूल्यमापन करायची आज्ञा मिळाली. त्या आधी २००० साली चर्चा झाली होती त्यापेक्षा आता ही शंका जास्त स्पष्ट झाली होती व कमीत कमी एक मध्यपूर्वेतील राष्ट्राला (बहुदा लिबियाला) असे तंत्रज्ञान व साधने विकल्याची शंका त्यांना आली होती. त्याखेरीज खानसाहेबांनी मलेशियात स्वतःची खासगी उत्पादन सुविधा उभी केली होती व ती त्यांचे सहकारी ताहीर चालवत होते.
परदेशातील त्यांच्या हस्तकांकडून माहिती जमवून JIC ला कळले कीं ताहीरच्या १९९८च्या विवाहापासून खानसाहेबांनी दुबईच्या ४४ वार्या केल्या होत्या. ताहीरच्या लग्नातच खानसाहेबांनी आपल्या सहकार्यांना त्यांचा पाकिस्तानातून बाहेर पडून दुबई, दक्षिणपूर्व आशिया व आफ्रिका इथे हलायचे ठरविली होते. खानसाहेबांच्या १९७०पासून सुरू झालेल्या हालचाली आता जास्त तीव्र झाल्या होत्या. ब्रिटिश गुप्तहेरसंघटना खानसाहेबांच्या ग्रिफिनसारख्या जुन्या सहकार्यांच्या मागावर होतेच. जरी ग्रिफिन यांचा २००२साली खानसाहेबांबरोबरचा धंदा जवळजवळ संपुष्टात आलेला होता तरी त्यांना आपल्या मागावर लोक आहेत याची जाणीव झाली. खरे तर ताहीरना नजरेत ठेवायला हवे होते पण ग्रिफिन यांच्या मागावर लोक तैनात होते. २००२ पर्यंत ताहीर यांची SMB Computers ही कंपनी भरभराटीला आली होती. तिथे २०० लोक कामावर होते. रोजचा धंदा ताहीरचे बंधू सईद पहात तर ताहीर SMB Computers च्या छत्राखाली दडून खानसाहेबांचा अण्वस्त्रप्रसाराचा लिबिया, इराण व उत्तर कोरिया येथील धंदा बघत होता. त्याने आता एक नवीन उत्पादनकेंद्रही स्थापले होते.
ताहीरच्या नझीमाबरोबरच्या लग्नामुळे त्याला मलेशियात रुबाब होता व मलेशियाच्या भावी पंतप्रधानाच्या मुलाशी दोस्ती झाली. त्याच्या SCOMI या नावाच्या कंपनीत प्रतीकात्मक अशी २५ टक्के silent partnership सुद्धा त्याला मिळाली व तो आता मलेशियात एक नवी उत्पादन आघाडी उघडू पहात होता. ताहीरच्या मनात कांहीं कल्पना होत्या ज्या त्याला व खानसाहेबांना उपयुक्त होत्या.
खानसाहेबांना लिबिया, इराण व उत्तर कोरियाला अण्वस्त्रनिर्मितीला लागणारे घटकभाग पोचवायचे होते. दिवसेंदिवस हे घटकभाग पाश्चात्य देशातून मिळवणे अवघड होत चालले होते कारण तेथील कस्टम्सचे अधिकारी यातली कुठली सामुग्री KRL शी किंवा पाकिस्तानशी संबंधित आहे काय याची लगेच तपासणी करत. खानसाहेब बरेच घटकभाग KRL मध्येच बनवत पण ते भाग पाकिस्तानमधूनही बाहेर काढणे अवघड होऊ लागले होते. त्यामानाने मलेशिया ही नवी जागा होती. तिथे कुठलाच परमाणू कार्यक्रम सुरू नसल्यामुळे मलेशियाकडे IAEA चे लक्ष नव्हते व त्या देशात अण्वस्त्रनिर्मितीत व इतरही वापरता येतील अशा दुहेरी वापराच्या घटकभागांच्या निर्मितीविरुद्ध व निर्यातीविरुद्ध कुठलेच कायदे नव्हते. त्यामुळे खानसाहेबांना हवी असलेली लोकांच्या नजरेत नसलेली ही एक आदर्श जागा होती.
डिसेंबर २००१ मध्ये ताहीरने SCOMI कंपनीपुढे एक नव्या धंद्याचा प्रस्ताव ठेवला. तो होता "पेट्रोलियम" उद्योगासाठी लागणारे अतीशय अचूक मापाचे अल्युमिनियमचे घटकभाग बनवू शकणारा अभियांत्रिकी कारखाना[१२]. युरोपियन अभियंते मलेशियाला येऊन सारी यंत्रे बसवून व सुरू करून देणार होते व Bikar Metal नावाच्या एका जर्मन कंपनीबरोबर उत्तम दर्जाचे अल्युमिनियम पुरवण्यासाठी करारही झाला होता. ताहीरनी दोन कंपन्यांशी निर्यातीसाठीही करार केले होते. मलेशियाहून निर्यातीसाठी अर्याश ट्रेडिंग कंपनी आणि ग्रिफिन यांच्या Gulf Technical Industries बरोबर दुबईला माल उतरवून घेण्यासाठी. गंमत म्हणजे ग्रिफिन यांनी आपल्याला यातले कांहींच माहीत नव्हते असे सांगितले होते!
डिसेंबर २००१ मध्ये ताहीरनी मलेशियाचे तत्कालीन उपपंतप्रधान असलेले अब्दुल्ला बडावी यांच्या कमाल अबदुल्ला या मुलाला भागीदार म्हणून घेऊन SCOMI Precision Engineering (SCOPE) ही कंपनी स्थापली. ताहीरनी पूर्वी कहूताला निर्वातीकरणासाठी लागणारे पंप पुरविणार्या कंपनीच्या निर्यातविभागाचे भूतपूर्व व्यवस्थापक फ्रेड टिनर यांचे सुपुत्र अर्स टिनर या स्विस तंत्रज्ञाला सल्लागार म्हणून नेमले. त्याने लागणारी सारी यंत्रसामुग्री ठिकठिकाणांहून आणून बसविली.
अर्स टिनरनी आपल्याबरोबर अल्युमिनियमच्या घटकभागांची ड्रॉइंग्जही आणली पण ते ती कुणालाही देत नसत. खरे तर ते अण्वस्त्रनिर्मितीत व इतरही वापरता येतील असे दुहेरी वापराचे घटकभाग वनवत होते पण याची कल्पना कारखान्यातील लोकांना, कमाल अब्दुल्लाला वा क्वाला लुंपूरमधील उच्चभ्रू समाजातील लोकांनाही नव्हती. मलेशियासारख्या परमाणूविज्ञानापासून दूर असलेल्या देशात उत्पादन, कारखाना चालवणारे होते स्विस अभियंते, कच्चा माल येत होता जर्मन व स्विस कंपन्यांकडून आणि पाकिस्तानी नांवांचा मागमूसही नाहीं! त्यामुळे ही सुविधा गुप्तहेरसंघटनांना अदृश्यच होती.
ताहीर या कंपनीचे अध्यक्षपद भूषवीत होते. त्यांनी अगदी वेळेवर दुबई सोडले होते. २००२च्या ऑक्टोबरमध्ये ब्रिटिश कोर्टांनी त्यांच्या इंग्लंडमधील भागीदार अबू बक्र सिद्दीकींवर निर्यातीवरील प्रतिबंध डावलून अण्वस्त्रनिर्मितीसंबंधित सामुग्री पाकिस्तानला पाठविल्याबद्दल २० महिन्यांची 'निलंबित/स्थगित' कैद व ६००० पौंड दंडाची शिक्षा दिली. पण नंतर CIA प्रमाणेच ब्रिटिश संघटनेनेही सरकारला या उद्योगगटाला नजरेखाली ठेऊन काम करू दिल्यास जास्त सविस्तर माहिती मिळेल व त्यामुळे पाकिस्तानच्या या धंद्याची पाळेमुळे खणून टाकता येतील म्हणून कांहींही थेट कारवाई न करण्याचा सल्ला दिला. हा निर्णय ब्रिटनचे पंतप्रधान ब्लेअरना सोयीचा होता कारण त्यांना पाकिस्तान व त्यांचे अण्वस्त्रप्रसाराच्या कारवायांपेक्षा इराकमधील आगामी युद्धाबाबत व युद्धनीतीबद्दल बुश-४३ यांच्याबरोबरच्या चर्चेत जास्त रस होता. या बैठकीनंतर ब्लेअरनी "आता नरसंहारक्षम शस्त्रास्त्रांच्या मुद्द्याकडे दुर्लक्ष करून चालणार नाहीं तर जगाला असलेल्या या धमकीला आणि धोक्याला सामोरे जाऊन तिला वेळीच थोपविले पाहिजे" असे विधान केले. नरसंहारक्षम शस्त्रास्त्रांचा नाश करणे हाच सद्दाम हुसेनला पदच्युत करण्यामागील हेतू होता. पण ब्रिटिश व अमेरिकन गुप्तहेरसंघटनांकडून "अण्वस्त्रप्रसाराचे टायफॉउड मेरी" या टोपणनावाने उल्लेखिले जाणार्या खानसाहेबांच्या कारवायांना "केवळ पार्श्वभूमीवरील सहभाग" असे पंतप्रधानांकडून संबोधण्यात आले. 'व्हाईट हाऊस'च्या खास कार्यकारी गटाने पाकिस्तान अण्वस्त्रनिर्मितीबद्दलचे तंत्रज्ञान इतर राष्ट्रांना विकत असल्याचे घोषित केल्यामुळे प्रकाशझोतात आलेले खानसाहेब पाच वर्षें उलटली तरी आपली कुकर्मे करतच होते! आणि त्यांच्यावरील कारवाईतील प्रत्येक विलंबामुळे पाकिस्तान नवनवे सौदे करत होता.
पाकिस्तानकडे दुर्लक्ष करून इराकवर लक्ष केंद्रित करण्याचे समर्थन करतांना ब्लेअर म्हणाले कीं "९/११ नंतर कारवाई करण्याच्या मूलतत्वांत बदल करणे आवश्यक आहे. इराण, उत्तर कोरिया, लिबिया व खानसाहेबांचा गट या समस्या आहेतच, पण सुरुवात इराकपासून करणे आवश्यक आहे". तोवर अनेक वर्षांपासून सद्दाम हुसेन यांनी नरसंहारक्षम शस्त्रास्त्रनिर्मितीच्या इराकच्या कारवायांबद्दलच्या संयुक्त राष्ट्र संघटनेच्या ठरावांना धुडकावले होते व IAEA च्या निरीक्षणाला सतत आडकाठी आणून त्यांना हताश केले होते. त्यामुळे इराकवर कारवाई करून सार्या जगाला एक तर्हेचा संदेश द्यायचा होता कीं त्यांना आता आंतरराष्ट्रीय जबाबदार्या पार पाडव्याच लागतील व त्यामुळे दहशतवाद्यांना असली शस्त्रें मिळणार नाहींत. पण पाकिस्तानकडे काणाडोळा कां याचा उल्लेखही त्यांच्या निवेदनात नव्हता!
मुख्य विक्रेत्याला मोकळे सोडून त्याच्या गिर्हाइकाला मारण्याचा हा न्याय अजब होता! पाकिस्तानने दहशतवादी आणि अण्वस्त्रे एकत्र आणली होती आणि परिणामतः खानसाहेबांचे सहकारी/शास्त्रज्ञ बिन लादेनना राजरोसपणे भेटत होते! आणि तरीही सद्दाम यांच्यावर नेम धरला जात होता व नरसंहारक्षम शस्त्रास्त्रें नष्ट करण्यासाठी शुभारंभ करायचा होता इराकपासून!
जुलै २००२ मध्ये इंग्लंडचे परराष्ट्रमंत्री जॅक स्ट्रॉ म्हणाले होते कीं सद्दाम हुसेन आपल्या शेजारी राष्ट्रांना धमक्या देत नव्हत व त्यांची अण्वस्त्रनिर्मितीक्षमता लिबिया, इराण व उत्तर कोरियापेक्षा निश्चितच कमी होती. स्ट्राँच्यामतें इराकवरील चर्चा पाश्चात्य राष्ट्रांची अण्वस्त्रप्रसारविरोधाची क्षमता कमी करत होती. त्याच महिन्यात JICमध्ये[११] खानसाहेबांबद्दल पुन्हा चर्चा झाली व निष्कर्ष हा निघाला कीं पाकिस्तान केवळ युरेनियमच्या अतिशुद्धीकरणाचे तंत्रज्ञानच विकत नसून अणूबाँबच्या संरचना (व कदाचित् अणूबाँबही) विकत आहे! म्हणजे एकादी खासगी कंपनी एकाद्या गिर्हाइकाला युरेनियमच्या अतिशुद्धीकरणाच्या सर्व सुविधा/सोयी देण्याचे ही पहिलेच उदाहरण होते[१३]. आणि ही 'खासगी कंपनी' किंवा गिर्हाईक इराक नव्हते. खानसाहेबांची चांडाळचौकडी नको ती कारवाई त्याचवेळी करून जगाचे लक्ष इराककडून दुसरीकडे वेधून इराकविरोधी मोहीमेत अडचण आणणार नाहीं अशी बुश-४३ व ब्लेअर यांना आशा होती! पण ऑगस्ट २००२ मध्ये NCRI[१४] या इराणी हद्दपार गटाने वॉशिंग्टनच्या विलार्ड हॉटेलमध्ये बोलावलेल्या एका खास पत्रकार परिषदेत त्यांचे प्रवक्ते अलीरेझा जाफरजादे यांनी इराण तेहरानच्या दक्षिणेस असलेल्या वाळवंटातील अराकला एक जडजलाची[१५] व नातांझला एक युरेनियम अतिशुद्धीकरणाची अशा दोन गुप्त परमाणू सुविधा उभारत होते असे उघड केले. म्हणजे आपल्या खर्या लक्ष्यावरून नजर बाजूला करण्याच्या स्ट्राँच्या ताकिदीनंतर एकच महिन्यात पाकिस्तानचे आणखी एक गिर्हाईक जगापुढे आले.
परमाणूसुविधांची जागा इराणच्या नकाशावर जाफरजादे दाखवत असताना ते नीट पहाण्यासाठी जमलेल्या छायाचित्रकारांनी आणि वार्ताहारांनी एकच रेटारेटी केली. जगाला इराणचे बूशहर येथील आधी जर्मनीच्या मदतीने व नंतर रशियाच्या मदतीने चालणारे मुलकी अणुविद्युतकेंद्र सोडल्यास इतर कुठल्या आण्विक महत्वाकांक्षा असल्याचे जगाला माहीत नव्हते. या दोन नव्या प्रकल्पांची बातमी चिंताजनक होती पण जाफरजादेंचा इराणकडे खूप प्रगत अशी युरेनियम अतिशुद्धीकरणाची सुविधा असल्याचा आरोप जास्त विस्मयकारक होता. अशी सुविधा ते फक्त पाकिस्तानच्या मदतीनेच उभी करू शकले असणार हे अण्वस्त्राबद्दल माहिती असणार्या कुणालाही कळले असते.इराणचे शास्त्रज्ञ खूपच जास्त प्रगत अशा अण्वस्त्रनिर्मितीक्षम युरेनियम अतिशुद्धीकरणाच्या प्रकल्पात गुंतले असले तरी त्याने IAEA चे लक्ष त्यांच्या प्लुटोनियम प्रकल्पाभोवतीच गुरफटून ठेऊन त्यांना या प्रकल्पाचा पत्ता लागू दिला नव्हता!
८ मीटर खोल अशा तळघरात व अडीच मीटर जाडीच्या काँक्रीटच्या भिंतींनी सुरक्षित अशा दोन मोठ्या दालनांत व वाळवंट विनाश प्रकल्प या बुरख्याखाली चालविला जाणारा हा प्रकल्प आता इराणला आणखी कांहीं वर्षांत अण्वस्त्रचांचणीच्या टप्प्यापर्यंत आणणार होता. इराणचे राष्ट्राध्यक्ष मोहम्मद खतामी हे स्वतः या प्रकल्पावर देखरेख करत होते तर इराणचे त्यावेळचे पंतप्रधान मुसावी रोजची कामे पहात होते. सेंट्रीफ्यूजेसचे तज्ञ होते इराणच्या त्यावेळच्या संरक्षण उद्योग संघटनेचे ज्येष्ठ अधिकारी डॉ. मोहामेदी. या पत्रकार परिषदेनंतर सर्व वार्ताहार "पाश्चात्य राष्ट्रांना विरोध करण्याची शपथ घेतलेला इराण अणूबाँब बनविणार" असे मथळे जगभर देण्याच्या कामाला लागले.
बुश-४३ आणि ब्लेअर यांच्या दृष्टीने ही बातमी फारच अवेळी फुटली होती. इराणच्या NCRIमुळे उद्भवलेला धोका सद्दाम यांच्या धोक्यापेक्षा जास्त गंभीर असल्याबद्दल त्याच दिवशी विचारणा केली असता परराष्ट्रमंत्रालयाच्या प्रवक्त्याने ती उडवून लावली. उलट इराणच्या NCRI ची लष्करी फळी मुजाहिदीन-ए-खल्क (MEK) परराष्ट्रमंत्रालयाच्या दहशतवाद्यांच्या यादीत असून तिचे सद्दाम यांच्याशी संबंध आहेत असे सांगितले.
पाठोपाठ इंटरनेटवरील ब्लॉग्जवर जाफरजादेच्या विरोधात लेख यायला सुरुवात झाली. इराण १९७९ साली सोडल्यावर ते कसे इराकी कुर्ड व अरब मार्श जमातीच्या १९९१च्या पहिल्या आखाती युद्धानंतरच्या शिरकाणात सामील असलेल्या MEK ला जाऊन मिळाले, नरसंहारक्षम शस्त्रास्त्रें संयुक्त राष्ट्रांच्या निरीक्षकांपासून लपवून ठेवण्यात त्यांनी इराकी गुप्तहेरसंघटनांना कशी मदत केली, एकदा जाफरजादे आत्मघाती बाँबर बनायला कसे स्वतःहून तयार झाले होते व त्यांनी इराकमधील दहशतवाद्यांच्या प्रशिक्षणकेंद्रात कसे प्रशिक्षण घेतले होते वगैरे बातम्या लागलीच ब्लॉग्जवर दिसू लागल्या. लागलीच अमेरिकेत NCRI बंदी आली, पण ग्रीन कार्डधारक जाफरजादे अमेरिकेत राहिले व इराणबद्दलच्या बातम्या देण्यासाठी फॉक्स न्यूजमध्ये काम करत राहिले.
पण इराणच्या अण्वस्त्रनिर्मितीप्रकल्पाबद्दलची बातमी जाफरजादेंनी फोडायच्या आधी दहा वर्षांपासून ती पाश्चात्यांना माहीत होती पण ते ती गुप्त ठेवत होते हे जाफरजादेंना माहीत नव्हते! ती बाहेर पडल्यानंतर नरसंहारक्षम शस्त्रास्त्रसज्ज इराकवर आधीच हल्ला करायच्या युक्तिवादाच्या ठिकर्या उडाल्या. पाकिस्तानने इराणबरोबर अण्वस्त्रनिर्मितीबद्दलचा करार १९८७ सालापासून केला केला होता, कांहीं इराणी शास्त्रज्ञ रिव्होल्यूशनरी गार्ड्सचे ब्रि.मोहम्मद एस्लामी यांची खानसाहेब, ताहीर व फरूक यांच्याव्बरोबरची दुबईतील एका हॉटेलमधली भेट, एस्लामींची कालबाह्य P-l सेंट्रीफ्यूजेससाठी व खानसाहेबांच्या मेबुज व लर्च या युरोपस्थित मित्रांकडूनच्या घटकभागासाठी ३० लक्ष डॉलर्स देण्याबद्दलची मान्यता यासारखी संपूर्ण माहिती CIA ला चांगली माहीत होती. त्याच वर्षीं AEOI[१६]चे संचालक रेजा अम्रोल्लाही यांनी PAECचे प्रमुख मुनीर खान यांच्याबरोबर ते दोघेही व्हिएन्नाला IAEA च्या बैठकीला गेले असतांना सहा इराणी शास्त्रज्ञांना PINSTECH[१६] येथे प्रशिक्षण देण्यासाठी करार केला. त्यानंतर लगेच एक नमुन्यादाखल सेंट्रीफ्यूज व २००० आणखी सेंट्रीफ्यूजेससाठीचे घटकभाग तेहरानला पाठविण्यात आले होते. पण त्यावेळी अफगाणिस्तानमध्ये अद्याप युद्ध चालूच होते व ज.बेग यांनी १९९० साली अमेरिकन्सना त्यांच्या इराणबरोबरच्या या कराराबद्दल बढाई मारली असली व पुढच्याच वर्षीं तेहरानला अण्वस्त्रांची संरचना विकण्यासाठी ते पुन्हा गेले असले तरी या घटनेच्याविरुद्ध बोलायची सोयच नव्हती.
ब्रिटिश व अमेरिकन गुप्तहेरसंघटनांना नेहमीच संशय होता कीं पाकिस्तानने P-l सेंट्रीफ्यूजेसच्या विक्रीनंतर रिव्होल्यूशनरी गार्ड्सना अण्वस्त्रांची संरचनासुद्धा विकली होती. पण शेवटी १९९० साली इस्रायलच्या IDF [१७] या गुप्तहेरसंघटनेच्या 'यूनिट-८२००'ने इराणच्या बिनतारी संदेशांत घुसून त्यांच्या पाकिस्तानी सौद्याबद्दलचे बोलणे ऐकले व याबद्दलचे भांडे फोडले. १९९५ साली इस्रायलच्या गुप्तहेरसंघटनेचे प्रमुख झालेले व नंतर IDFचेही प्रमुख झालेले ज.मोशे यालोन यांनी अमेरिकनांसमोर घसा फोडून इराण-पाकिस्तान संबंधांकडे त्यांचे लक्ष वेधण्याचा प्रयत्न वाया गेला होता पण त्यांना युरोपमध्ये जास्त यश आले. एकदा जर्मनीत जर्मन परराष्ट्रमंत्री त्यांना म्हणाले होते कीं त्यांना इराणच्या अण्वस्त्रनिर्मिती कार्यक्रमाची माहिती होती आणि त्यांनी इराण अण्वस्त्रसज्ज असल्याचा स्वीकार केला होता व युरोपियन राष्ट्रांनी त्याविरुद्ध कांहीं न करण्याचा निर्णय घेतल्याचे सांगितले. पाश्चात्य राष्ट्रांच्या मौनाने वैतागलेल्या 'मोसाद'ने मग ती बातमी मुद्दाम NCRIला फोडली व त्यांनी ती जाफरजादेंना दिली होती. त्यांना वाटले कीं ती बातमी इराणच्या त्यांच्या हस्तकाकडून मिळालेली आहे व त्यावरून त्यांनी ती बातमी सार्या जगापुढे १४ ऑगस्ट २००२रोजी 'विलार्ड हॉटेल'मधील पत्रकार परिषदेत फोडली.
एकदा फुटल्यावर ही बातमी वार्यासारखी पसरली. 'नातांझ'ची व तिथल्या बांधकामाची दोन ३०,००० स्क्वे.मी.ची चौकोनी भोके दाखविणारी चित्रे येऊ लागली. IAEA च्या एका भूतपूर्व शस्त्रास्त्र निरीक्षकाने केलेल्या हिशेबानुसार दोन्ही दालनात एकूण ५०,००० सेंट्रीफ्यूजेस बसविणे शक्य होते. युरेनियम अतिशुद्धीकरण SWU[१८] या परिमाणात मोजले जाते व प्रत्येक सेंट्रीफ्यूजच्या मालिकेमध्ये त्याच्या शुद्धीकरणात किती वृद्धी होते हे त्यावरून कळते. खानसाहेबांच्या सेंट्रीफ्यूजेसमध्ये दर वर्षी ५ SWU इतके शुद्धीकरण होत असे. म्हणजे नातांझमधील ५०,००० सेंट्रीफ्यूजेसमधून दर वर्षी १५०,००० SWU इतके शुद्धीकरण होऊन ७५ अणूबाँबना पुरेसे अतिशुद्धीकृत युरेनियम बनू शकणार होते. हे चित्र फारच भयंकर होते व इतकी सविस्तर माहिती बाहेर पाल्यावर इराणने IAEAला मान्य केले कीं त्यांनी युरेनियम अतिशुद्धीकरणाचा प्रकल्प हाती घेतला होता पण तो केवळ विद्युतनिर्मितीसाठी होता. मग IAEAचे प्रमुख महंमद एलबारादेई यांनी त्या जागेच्या निरीक्षणाची मागणी केली व इराणला ती मान्य करावीच लागली.
इराणला अण्वस्त्रनिर्मितीची साधने पाकिस्तानने दिली होती पण पाकिस्तानने इराकला संपूर्णपणे बनविलेला अणूबाँब विकायची तयारी दर्शविली होती. पण १२ सप्टेंबरला बुश-४३नी संयुक्त राष्ट्र संघटनेला संबोधताना केलेल्या २६ मिनिटांच्या भाषणात इराकमधील नरसंहारक्षम शस्त्रास्त्रांच्या गंभीर व वाढत्या धोक्याबद्दल बोलतांना सर्व श्रोत्यांना अमेरिकेच्या राष्ट्रीय सुरक्षा धोरणाबद्दलची पत्रके वाटली त्यात अमेरिकेने आपली आपणहून हल्ला करण्याचे धोरण जाहीर केले. "आम्ही आमच्या शत्रूला पहिला वार करू देऊ इच्छित नाहीं, अमेरिकेचे लष्कर शत्रूची नरसंहारक्षम शस्त्रास्त्रे त्यांचा आमच्याविरुद्ध वापर होण्याआधीच शोधतील व नष्ट करतील" हे धोरण त्यांनी जाहीर केले. इराकवर हल्ला होणार हे लक्षात आले होते पण अमेरिकेने सर्व नरसंहारक्षम शस्त्रास्त्रांवर लक्ष केंद्रित करायला हवे होते व धोक्याच्या तीव्रतेनुसार त्यांचा विनाश करयला हवा होता. "आम्ही जगातील सर्वात जास्त विघातक राज्यकर्त्यांना व दहशतवाद्यांना जगातील सर्वात जास्त नरसंहारक्षम शस्त्रास्त्रांनी आमच्या राष्ट्रावर तसेच आमच्या मित्रराष्ट्रांवर हल्ला करू देणार नाहीं" असे बुश-४३ यांनी जाहीर अतर केले पण पाकिस्तानचा अर्थातच उल्लेख केला नाहीं!
केवळ इराकवरील हल्ल्याच्या समर्थनार्थ इतर त्याहूनही मोठे धोके दडविणे भाग होते व त्यानुसार उत्तर कोरिया (पाकिस्तानच्या मदतीने) मोठ्या प्रमाणावर युरेनियमचे अतिशुद्धीकरण करत असल्याची बातमी दडपली गेली. पाकिस्तानने जरी अण्वस्त्र तंत्रज्ञानाच्या विक्रीचे धंदे थांबण्याचे वचन दिले असले तरी त्यांचे खानसाहेबांसह इतर शास्त्रज्ञ प्योंग्यांगला जातच होते व उत्तर कोरियाला अमेरिकेच्या उपग्रहांपासून लपवून हे धंदे कसे करायचे याचेही 'ज्ञान' देत होते. CIA चा उत्तर कोरियाबद्दलचा अहवाल दडपणे भाग होते. हा अहवाल आधीच "Top Secret sensitive compartmentalized information" म्हणून ठरविलेला असल्यामुळे तसे करणे सोपे होते व तसे केले गेलेही. त्यात उपपरराष्ट्रमंत्री जॉन बोल्टन या नवपुराणमतवाद्यांचा मोठा सहभाग होता! ACDAचे नॉर्म वुल्फ हे क्लिंटन यांच्या कारकीर्दीत वारंवार प्योंग्यांगला जात असत. बोल्टन यांच्या आगमनाआधी पाकिस्तानच्या उत्तर कोरियाच्या युरेनियम अतिशुद्धीकरणप्रकल्पाबद्दलची गुप्त माहिती त्यांच्या टेबलावर सातत्याने तीन वर्षें येत असे पण २००२ नंतर मात्र त्यांच्या टेबलवर माहिती अंशतःच येत असे. त्यामुळे अशा पुराव्यांवरील त्यांचा विश्वास कमी-कमी होत गेला. त्यांच्या व संपूर्न माहितीमध्ये खूपच गाळणी बसविली होती. बोल्टन, त्यांचे मदतनीस व अण्वस्त्रप्रसारबंदीच्या अधिकार्यांमधील संबंध शतृत्वाचे झाले होते.
बोल्टन यांची मजल अमेरिकेच्या अण्वस्त्रप्रसारबंदीच्या धोरणाच्या आड येणार्या आंतरराष्ट्रीय स्तरावरील व्यक्तींनाही कमी लेखण्यापर्यंत गेली. त्यात IAEAचे मुस्लिम पुढारी महमद एलबारादेईसुद्धा होते. IAEA ही संघटना वाटाघाटी करून तंटे संपविण्याचे धोरण चालवीत असे. एलबारादेईंना IAEAचे संचालकपद तिसर्यांदा हवे होते. बुश-४३ यांच्या सरकारने त्यांचा फोन 'टॅप' करविला होता व त्यांचे संभाषण त्यांच्याच विरुद्ध वापरायचा बेतही त्यांनी केला होता[१९].
अमेरिकेच्या राष्ट्रीय सुरक्षा सल्लागार असलेल्या काँडोलिझाबाईंनी अज्ञानाचा बुरखा वापरला. बुश-४३ यांच्या टेबलावर उत्तर कोरियाबद्दलचा अहवाल पोचला त्यानंतर कांहीं आठवड्यातच त्यांनी प्रतिनिधींना लिहिलेल्या पत्रात असा सल्ला दिला कीं प्योंग्यांगने युरेनियमचे अतिशुद्धीकरण सुरू करून "Agreed Framework"मधील तरतुदींचा भंग केल्याने त्या करारान्वये मिळणारा अमेरिकेच्या मदतीचा हक्क गमावला असला तरी बुश-४३ यांचे सरकार उत्तर कोरियाला जाडसर अशुद्ध तेलाचा व परमाणू तंत्रज्ञानाचा पुरवठा चालूच ठेवील. कांहीं दिवसांनंतर अमेरिकेच्या उपग्रहांनी अमेरिकेने पाकिस्तानला दहशतवादाविरुद्धच्या युद्धात वापरण्यासाठी दिलेल्या एका C-130 मालवाहू विमानाचा ते उत्तर कोरियाला जात असताना मागोवा घेतला व ते परतताना त्या विमानाने प्रक्षेपणास्त्रांचे घटकभाग उचलून पाकिस्तानला आणलेले पाहिले.
उत्तर कोरियाच्याबाबतीतले एक भूतपूर्व गुप्तहेरतज्ञ म्हणाले कीं काँडोलिझाबाई जरी बेपर्वा दिसत असल्या तरी बोल्टनसारखे अण्वस्त्रप्रसारविरोधी ज्येष्ठ तज्ञसुद्धा उत्तर कोरियाच्या योजनांबद्दल बोलायला इतके अनुत्सुक होते कीं अमेरिकेचे धोरण काय आहे हेच कळणे अवघड झाले होते. बुश-४३ व बोल्टन क्लिंटननी प्योंग्यांगशी केलेल्या समेटाच्या प्रयत्नांबद्दल अगदी क्षुद्रपणे बोलायचे. या नवपुराणमतवाद्यांना कुणाशी बोलणे करणे एक 'अनैतिक' गोष्ट वाटत असे! म्हणूनच किम जॉंग इल यांच्याबरोबर वरवर बोलणी चालू असतानासुद्धा बुश-४३ यांनी त्यांचे वर्णन ज्या देशात खूपसे लोक नरकसम दु:स्वप्नात रहातात असा एक जुलमी हुकूमशहा असे केले. लागलीच सरकारी प्रवक्त्याने "अशा मनुष्यजातीतील मळ असलेल्या व लोकांचे रक्त पिणार्या नेत्याला वाटाघाटीत भाग घ्यायचा अधिकार नाहीं" असे ताशेरे ओढले. परिणामतः या वाटाघाटीतून कांहींच निषन्न झाले नाहीं!
ऑक्टोबर२००२ च्या सुरुवातीला इराकवरील लष्करी मोहिमेच्या प्रस्तावाला पसंती देण्याच्या ठरावावर प्रतिनिधीगृहात मतदान होण्याआधी 'व्हाईट हाऊस'ने एक शिष्टमंडळ युरेनियम अतिशुद्धीकरणावरून प्योंग्यांगला वठणीवर आणण्यासाठी पाठविले. शिष्टमंडळाचे नेते उपपरराष्ट्रमंत्री जेम्स केली यांना अगदी स्पष्ट अशा सूचना होत्या कीं उत्तर कोरियातील युरेनियम अतिशुद्धीकरणाचा प्रकल्प आधी बंद करायला भाग पाडायचे व मगच वाटाघाटी सुरू करायच्या. पहिल्याच रात्रभर चाललेल्या बैठकीत केलींनी ज्येष्ठ उपपरराष्ट्रमंत्री कांग सुक जू यांना पाकिस्तानच्या प्योंग्यांग प्रकल्पातील सहभागाबद्दल पुरावे दाखवून त्यांच्याकडून स्पष्टीकरण मागितले[२०]. उत्तर कोरियन्सना अमेरिकेकडे इतके पुरावे असतील अशी कल्पना नसल्यामुळे त्यांना धक्काच बसला. पण प्रतिहल्ला करत कांग म्हणाले कीं अमेरिकन्सनी उल्लेख केलेल्या शस्त्रांहून जास्त संहारक अस्त्रे उत्तर कोरियाकडे आहेत. मग वाटाघाटींचा ओघ थांबला!
पण इराकची मोहीम संपल्यावर अमेरिका कदाचित् प्योंग्यांगची मोहीम हातात घेईल या भीतीने किम यांनी कांगना दुसर्या दिवशी एक नवा आश्चर्यकारक प्रस्ताव घेऊन पाठविले. त्यांनी उत्तर कोरियावर स्वारी न करण्याच्या अटीवर युरेनियम अतिशुद्धीकरणाची योजना गुंडाळणे मान्य केले. हा प्रस्ताव म्हणजे उत्तर कोरियाजवळची युरेनियम अतिशुद्धीकरणाची सामुग्री पाकिस्तानने पुरविली होती याची कबूली देण्यासारखेच होते! पण या प्रस्तावावर वाटाघाटी करायला नकार देत केली वॉशिंग्टनला परतले. पण बुश-४३ यांनी प्रतिनिधीगृहात इराकवरील मोहिमेला मान्यतेचे मतदान होईपर्यंत ही बातमी पाच दिवस दडपून ठेवली. पण नंतर ही बातमी बाहेर आल्यावर आपल्याकडून मुद्दाम अपुरी माहिती देऊन चुकीच्या मोहिमेवर पसंती घेतली या भावनेने बरेच प्रतिनिधी रागावले. मग काँडोलिझाबाईंनी सद्दाम हुसेन हे "परंतु या सम हा" अशी व्यक्ती असून मुद्दाम माहिती दडवून ठेवल्याच्या आरोपाचा इन्कार केला. पण काँडोलिझाबाईंचे निवेदन झाले त्याच वेळी बुश-४३ यांनी प्योंग्यांगचा प्रस्ताव औपचारिकपणे फेटाळला. मग पुढच्याच महिन्याल किम यांनी बुश-४३ना पत्र पाठवून या वाटाघाटी पुन्हा सुरू करण्याचा प्रयत्नही अयशस्वी ठरला. मग किम यांनी लांबच्या टप्प्याच्या प्रक्षेपणास्त्रांच्या चांचण्या पुन्हा सुरू करण्याची व शस्त्रास्त्रांच्या विक्रीत वाढ करण्याची घोषणा केली. २००२च्या डिसेंबरमध्ये उत्तर कोरियाने घोषणा केली कीं ते याँगब्यॉन-कुन येथील गेली आठ वर्षें बंद असलेली प्लुटोनियम अणुभट्टी पुन्हा सुरू करून वापरून झालेल्या (irradiated) इंधनाच्या ८००० कांब्यांवर पुनःप्रक्रिया करायला सुरुवात करण्याची घोषणा केली. यातून बर्याच अणूबाँबना पुरेसे विघटनशील मूलद्रव्य मिळणार होते. मग जानेवारी २००३ मध्ये उत्तर कोरिया अण्वस्त्रप्रसारबंदीच्या करारातून बाहेर पडला. शेवटी यातून सरकारला मिळाले काय? तर इराकवरील आतापर्यंत पत्ता न लागलेल्या नरसंहारक्षम शस्त्रास्त्रांविरुद्धच्या मोहिमेला मान्यता!
ज.मुशर्रफ यांनी प्योंग्यांग प्रकल्पात पाकिस्तानचा हात असल्याचा इन्कार करत न्यूयॉर्क टाइम्सला सांगितले कीं अण्वस्त्रांच्या क्षेत्रात उत्तर कोरियाबरोबर पाकिस्तानचे कुठल्याही तर्हेचे सहकार्य नाहीं. अमेरिकेचे परराष्ट्रमंत्री पॉवेल यांनी जाहीरपणे मुशर्रफ यांच्या शब्दांवर विश्वास ठेवत पुढे ताकीद दिली कीं पाकिस्तान व उत्तर कोरियामधील संपर्क अनुचित, अयोग्य व गंभीर परिणाम देणारा ठरेल व मुशर्रफना हे माहीत आहे. पूर्वीच्या झिया-शूल्त्झ यांच्यातील १९८०च्या दशकातील मूर्खपणाच्या संबंधांची ही पुनरावृत्तीहोत होती. त्यावेळीही झिया अशा आरोपांचा इन्कार करीत व CIA कडे ते खोटे बोलत असल्याचा पुरेपूर पुरावा असूनही शूल्त्झ त्यांचे बोलणे औपचारिक सोयीसाठी मान्य करत[२१].
१९८०च्या दशकातली आणखी एक अर्धवट राहिलेली रिचर्ड बार्लोंची बाब पुन्हा पुढे आली. १९९७ साली तीन inspector generals नी पूर्ण केलेल्या चौकश्यांभोवतीचे वादंगानंतर (यात परराष्ट्रमंत्रालयाचे inspector general शेरमन फंक यांनी पूर्णपणे बार्लोंची बाजू घेतली होती व पेंटॅगॉनच्या deputy inspector generalवर सत्याचा विपर्याच केल्याचा आरोप केला होता) बार्लोंनी आणखी एका उच्चस्तरीय चौकशीत विजय मिळविला होता. ही चौकशी प्रतित्निधीगृहाचा महालेखा विभाग असलेल्या 'शासकीय जबाबदारी कार्यालया'ने केली होती व बार्लोंनी सिनेटची लष्कर समिती, खास गुप्तहेरसंघटना समिती व शासकीय जबाबदारी कार्यालय यांना पटवून दिले कीं पाकिस्तानच्या अण्वस्त्रसज्जतेबद्दलचा पुरावा लपवून ठेवण्याचा कट पेंटॅगॉनने केला होता. त्यानुसार 'शासकीय जबाबदारी कार्यालया'ने बार्लोंना त्यांच्या नोकरीबद्दल, लग्न मोडायला कारणीभूत झाल्याबद्दल व व्यावसायिक अब्रूनुकसानीबद्दल नुकसानभरपाई देण्याचा निर्णय दिला.
याबद्दल क्लिंटनना सांगण्यात आले व त्यांनी याबाबतचा ठराव सिनेटने पास केला कीं ते ताबडतोब सही करतील. पण सिनेटमेध्ये अनेक समर्थक असूनही कांहीं कार्यपद्धतीतील अडचणींमुळे हे बिल सिनेटला पास करता येणे शक्य नव्हते.
मग बार्लोंच्या नुकसानभरपाईचा दावा Court of Federal Claims कडे पाठविण्यात आला. आता या निर्णयाला अनेक वर्षें लागतील.
पण पुरावे जमा करणे गोपनियतेच्या अटींमुळे अवघड होते व बार्लोंच्या आधीच्या तीन साहेबांनी जरी शपथेवर दिलेली affidavits सुद्धा गोपनियतेच्याच मुद्द्यावर कोर्टापुढे आणता आली नाहींत व शेवटी जून २००२ मध्ये "पुराव्याअभावी" बार्लो केस हरले.
उरले-सुरले पैसे वापरून बार्लोंनी एक जुना ट्रेलर विकत घेतला व ते 'मोंटाना' नावाच्या एका दूरच्या राज्यात त्या ट्रेलरमधे राहू लागले. आज त्यांचा बाहेरील जगाशी संपर्क आहे त्यांच्या एका उसनवारीने घेतलेल्या संगणकाद्वारा. सोबतीला त्यांचे कुत्रे आहेत. बार्लोंची केस जवळून अभ्यासलेल्या रॉबर्ट गालुच्चीना याचे फार दुःख झाले व त्यांना खूप दोषीही वाटले. त्यांनी आणि बार्लोंनी पाकिस्तानबद्दल सत्यकथनाचा प्रयत्न केला होता. त्यापैकी बार्लोंची सर्वनाश झाला पण गालुच्ची कसेबसे वाचले होते.
वॉशिंग्टनमध्ये बुश-४३ यांच्या मनात इराकशिवाय दुसरे कांहींही नव्हते. जानेवारी २००३ सालच्या त्यांच्या State of the Union च्या भाषणात बुश-४३ म्हणाले होती कीं इराकचे हुकुमशहा सद्दाम हुसेननी अद्याप शस्त्रास्त्रे खाली ठेवलेली नाहींत, उलट ते अमेरिकेला फसवू पहात आहेत. त्यांनी सद्दामना धमकी दिली कीं वाटाघाटीचे प्रयत्न सुरू असले तरी जर त्यांनी शस्त्रे खाली ठेवली नाहींत तर अमेरिकन लोकांच्या सुरक्षिततेसाठी आणि जागतिक शांततेच्या दृष्टीने अमेरिका व तिची मित्रराष्ट्रें सद्दामना निःशस्त्र करतीलच.
बुश-४३ यांनी इराकी धोक्याचा अतीशय महत्वाचा पुरावा सादर केला. भ्रितिश गुप्तहेरसंघटनेचा हवाला देऊन ते म्हणाले कीं सद्दाम हुसेनच्या हस्तकांनी नायजर या देशात अणूबाँबला लागणार्या विघटनशील मूलद्रव्यानिर्मितीसाठी कच्चामाल म्हणून यलोकेक विकत घेतला होता. या जॉन बोल्टन यांच्या कार्यालयात उगम पावलेल्या या बातमीचा प्रतिध्वनी सार्या जगात घुमला. दुर्दैवाने ती बातमी खोटी होती. अमेरिकेच्या 'गाबोन' या राष्ट्रातील राजदूत विल्सन उपराष्ट्राध्यक्ष चेनींच्या विनंतीनुसार नायजरला गेले होते व तिथून नुकतेच परतले होते. त्यांनी अगदी याच्या उलट अहवाल दिला. ते म्हणाले कीं ब्रिटनच्या MI6मध्ये उद्धृत केलेले सर्व कागदपत्र खोटे दस्तऐवज होते व त्यावर ज्यांच्या सह्या होत्या ते त्यावेळी त्या कार्यालयात कामही करत नव्हते.
हा अहवाल दिलेला असूनही बुश-४३ तेच आरोप करत होते यावरून ते खोटे बोलत असावेत असाच तर्क विल्सननी केला.विल्सननी मग जाहीर केले कीं बुश-४३ यांचे भाषण जाणूनबुजून प्रतिनिधीगृहाला व जनतेला फसविण्याचा प्रयत्न आहे. याला मरीन जनरल कार्लटन फुलफोर्ड यांनीही अनुमोदन दिले. विल्सननी 'वॉशिंग्टन पोस्ट'च्या स्तंभात सविस्तरपणे खरा वृत्तांत लिहिल्यावर त्यांच्या पत्नी वॅलरी प्लाम या CIA च्या हस्तक असल्याची गुप्त बातमी नवपुराणमतवादी स्तंभलेखकांकडून मुद्दाम उघडकीस आणली गेली. या स्तंभलेखकाला ही माहिती डिक चेनींच्या ज्येष्ठ सहकार्याकडून मिळाली असल्याची अफवा होती. अशा तर्हेने वॅलरी प्लामना आपल्या पतीच्या विरुद्ध असल्याचे दर्शविण्यात आले होते. बार्लोंनी पाकिस्तानच्या अण्वस्त्रनिर्मितीक्षमतेबद्दल खोटे बोलणार्या ज्येष्ठ पेंटॅगॉन अधिकार्यांबद्दलचा पुरावा उघडकीस आणल्यावर नवराबायकोत बखेडा निर्माण करण्याची अशीच चाल त्यांच्यात व त्यांच्या पत्नी सिंडी यांच्याबाबतीतही खेळण्यात आलेली होती व विल्सन-प्लाम यांच्या बाबतीतही पेंटॅगॉनमधीलच लोकांचा हात होता[२२].
पण बुश-४३ यांच्या State of the Union च्या भाषणात पाकिस्तानचा मात्र कुठेच उल्लेख नव्हता. पण एका बाजूला एलबारादेईंच्याविरुद्ध घाणेरड्या खेळी करणारे बुश-४३ जाहीर भाषणात मात्र म्हणाले होते कीं अमेरिका IAEA ला तिच्या इराकमधील अण्वस्त्रांसंबंधीचे साहित्य शोधण्यात व त्यावर नियंत्रण करण्यात पूर्णपणे समर्थन देत होती. अण्वस्त्रनिर्मितीच्या, प्रक्षेपणास्त्रांच्या व नरसंहारक्षम शस्त्रास्त्रांच्या प्रसाराला प्रतिबंध करणार्या जागतिक करारांना मजबूती बनविण्याच्या कामात अमेरिका जगातील इतर राष्ट्रांबरोबरही कार्यरत होती. इराणमधील सरकारही बदलायची वेळ आली होती पण आधी इराकच्या हुकुमशहाला पदच्युत करणे जरूरीचे झाले होते. इतर राष्ट्रांप्रमाणे इराणच्या जनतेलाही आपले सरकार निवडण्याचा व आपले भविष्य ठरविण्याचा हक्क आहे व अमेरिका त्यांच्या स्वातंत्र्यात रहायच्या आशाआकांक्षांचे समर्थन करते असेही ते म्हणाले होते. उत्तर कोरियाचा पुसटसा उल्लेख करत ते म्हणाले होते कीं अण्वस्त्रनिर्मितीच्या महत्वाकांक्षा सोडल्यानंतरच त्या सरकारला जगाचा सन्मान मिळेल व त्यांच्या जनतेची प्रगती होईल.
५ फेब्रूवारी २००३ रोजी त्यांच्या हातात एक छोटीशी कुपी देऊन पॉवेलना संयुक्त राष्ट्र संघटनेच्या सुरक्षा समितीच्या बैठकीत पाठविण्यात आले. तिथे ती कुपी दाखवत ते म्हणाले होते कीं त्यांच्या हातात निर्विवाद व ज्याचा नकार करणे अशक्य होते पुरावा होता कीं इराक संयुक्त राष्ट्र संघाच्या शस्त्रास्त्र तपसणीकारांना फसवत होता व अशी शस्त्रास्त्रे बनवत होता-रासायनिकही-कीं ज्याच्या एका चिमूटभर उपयोगाने अख्ख्या शहराची जनता मारून टाकता येईल. पॉवेलनी इराक व अल कायदा यांच्यातील दुवे उघडकीस आणले व सांगितले कीं सद्दाम यांनी दहशतवाद्यांना ईशान्य इराकमध्ये आश्रयस्थान व तर्हेतर्हेच्या विषांबद्दल संकलित माहिती उपलब्ध करून दिली होती. या असंभव युतीबद्दल पुरावा कुठलाच नव्हता, पाकिस्तानी शास्त्रज्ञांच्या अल कायदाच्या नरसंहारक्षम शस्त्रास्त्रप्रकल्पातील सहभागाचा अल मास्रींच्या कागदपत्रात आढळलेल्या पुराव्याचा व इराकला केलेल्या १५० कोटी डॉलर्सच्या इरकला केलेल्या निर्यातीचाही उल्लेख नव्हता. या निर्यातीमुळेच सद्दाम यांचा शस्त्रास्त्रांचा प्रकल्प व्यवहार्य झाला होता.
हे सर्व चालू असताना वरवर दिसणार्या पृष्ठभागाखाली दोन नरसंहारक्षम शस्त्रास्त्रप्रकल्प खदखदत होते: एक होता उत्तर कोरिया व दुसरा इराण. खतामी या इराणच्या राष्ट्राध्यक्षांनी इराणने यझ्द या शहराजवळच्या युरेनियम खाणीतून खनिज काढायला व विजेसाठी युरेनियम शुद्धीकरणाला सुरुवात केली होती अशी घोषणाही केली होती.
'व्हाईट हाऊस'चे प्रवक्ते अरी फ्लायशर यांनी नातांज व अरक येथील सुविधा इराणच्या नरसंहारक्षम शस्त्रास्त्रे व प्रक्षेपणास्त्रें मिळविण्याच्या थेट खटपटींनी अमेरिकेने व्यक्त केलेली भीती खरी ठरविली आहे हे मान्य केले. एलबारादेईंचे क्षेत्रतपासाचे प्रयत्न चालू असताना दोन ज्येष्ठ अमेरिकन अधिकारी संयुक्त राष्ट्र संघातील इराणी अधिकार्यांना जिनीव्हा येथे भेटले. त्यातले एक होते बुश-४३ सरकारातील उच्चतम पदावरील मुस्लिम झालमय खालिझाद. हे नवपुराणमतवादी होते व इराणमधील सरकार बदलण्याच्या पक्षातले होते व त्यांचा अण्वस्त्रप्रसारबंदीवर विश्वास नव्हता. जन्माने पश्तून असलेले खालिजाद उत्तर अफगाणिस्तानमधील मजार-ए-शरीफ इथे जन्मलेले होते व वुल्फोवित्सबरोबर शिकले होते. पूर्वी त्यांनी कट्टर कम्युनिस्टविरोधक ब्रेझेन्स्कींच्याबरोबर काम केले होते रशियाबरोबरच्या अफगाणिस्तानयुद्धाला पाठिंबा दिला होता व ते अफगाणिस्तानच्या इराणबरोबरच्या वैराला पाठिंबा देत असत. त्यांनी इराण्यांना सांगितले कीं एक तर अण्वस्त्रनिर्मितीबाबतची पावले मागे घ्या किंवा सर्वनाशाला तयार व्हा. म्हणजे इराणच्याबाबतीत दोन मार्गाने प्रयत्न चालू होते. एक होता व्हिएन्नाहून चालविला जाणारा IAEA चा जुना कार्यक्रम तर दुसरा मार्ग होता ज्यांना वाटाघाटींचा कंटाळा आला होता अशांचा.
फेब्रूवारी २००३मध्ये शेवटी एलबारादेईंना नातांझमध्ये प्रवेश मिळाला. जाफारजादे यांनी त्यांना कुठली सुविधा त्यांनी पहावी याबद्दल टिप्स दिल्या. इराण्यांनी त्यांना नातांझची २००३ जूनला सुरू होऊ घातलेली अतिशुद्धीकरणाची 'नमुना सुविधा' (pilot plant) दाखविली. त्यांनी एकूण १००० मधील १००-एक सेंट्रीफ्यूजेसची केसिंग्ज तिथे उभारलेली पाहिली. ५००,००० सेंट्रीफ्यूजेसची सुविधा २००५ मध्ये सुरू व्हायचे होते. IAEA चे निरीक्षक ही सारी प्रगती पाहून थक्क झाले.
एलबारादेईंनी बरोबर ट्रेव्हर एड्वर्ड्स या ब्रिटिश धातुशास्त्रज्ञाला आणले होते.हाही १९७०च्या दशकात 'युरेंको'त काम करत असे. त्याचवेळी खानसाहेबही तिथे काम करत असत. त्यांनी सारी ड्रॉइंग्ज वगैरे पाहून सांगितले कीं इराणची सर्व सेंट्रीफ्यूजेस खानसाहेबांनी १९७५ साली चोरलेल्या CNOR च्या ड्रॉइंग्जवर आधारित होती. आता इराण्यांनी हे मोठे पाऊल कसे टाकले हे एड्वर्ड्सना समजले. सेंट्रीफ्यूजेसचा प्रत्येक तपशील, अगदी मिलीमीटरपर्यंत, घटकभागांचीही तंतोतंत तीच मोजमापे व तेच tolerances, सार्या कशा त्यांनी कॅपेनहर्स्ट व अल्मेलोला पाहिलेल्या सेंट्रीफ्यूजेसच्या प्रतिकृती होत्या!
मार्च २००३ च्या सुरुवातीला सारे जग इराकवर केल्या जाणार्या बाँबवर्षावांची वाट पहात असताना एका पॅलेस्टेनियन माणसाने एक निरोप देण्यासाठी MI6शी लंडनमध्ये वॉक्सॉल क्रॉस येथे संपर्क साधला. लिबियाच्या मुआम्मार गद्दाफींना त्यांच्या देशाच्या नरसंहारक्षम शस्त्रास्त्रांबद्दल चर्चा करायची होती. हा निरोप अतर्क्यच होता कारण गद्दाफी आपल्या मुलाला-'सैफ अल-इस्लाम'ला-आपला खास दूत म्हणून पाठविणार होते. इराकवरील स्वारीची अमेरिकेची व तिच्या मित्रराष्ट्रांची तयारी पाहून व लिबियाचाही नंबर लागेल या भीतीने गद्दाफी त्यांच्या माहितीच्या प्रत्येक अरब नेत्याला फोन करत होते. सैफ गद्दाफींनी युद्धाच्या भीतीने, किंवा अमेरिकन दबावाने किंवा blackmailमुळे (blackmailला मराठीत चपखल प्रतिशब्द आहे काय?) त्यांना तिथे पाठविले होते याचा इन्कार केला. पण अनेक वर्षें सैतान, शत्रू समजल्या जाणार्या माणसांपुढे हा ३५ वर्षांचा तरुण त्या दिवशी बसला होता. १९७९ पासून सरकारपुरस्कृत दहशतवादाबद्दल दोषी धरले गेलेले, बर्लिनमधील डिस्कोवर बाँबहल्ला केल्याबद्दल दोषी समजले गेलेले, रेगन यांची हत्त्या करण्याच्या योजनांचे जनक, नंतर PanAm-१०३ विमान बाँबहल्ल्याने पाडण्याचा आरोप असलेले गद्दाफी त्यानंतर दोन संशयी लोकांना अमेरिकेकडे सुपूर्द करायला तयार झाल्याने व नंतर ब्लेअर व गद्दाफींच्या दरम्यान पत्रव्यवहारही झाला होता व त्यातून त्या दिवशीची ही बैठक शक्य झाली होती.
सैफ 'लंडन स्कूल ऑफ इकॉनॉमिक्स'मध्ये शिकले होते व त्यांना मुस्लिम व ख्रिश्चन जगात सहजतेने ये-जा करण्याची संवय होती. त्यांनी इस्लामी राष्ट्रांत ओलीस धरलेल्या अनेक युरोपियन लोकांची त्यांच्या धर्मादाय प्रतिष्ठानातर्फे सुटका करविली होती. जेरुसलेम येथे इस्रायलशी केलेल्या वाटाघाटींतही त्यांनी आपल्या पित्याचे प्रतिनिधित्व केले होते. त्यांचा आपल्या वडिलांच्या अण्वस्त्रांबद्दलच्या व्यवहारातही बराच सहभाग होता हे मात्र ब्रिटिशांना फारसे माहीत नव्हते. एकदा सैफ सूटकेसेस भरून रोख पैसे घेऊन युरेनियम अतिशुद्धीकरणाचे तंत्रज्ञान विकत घेण्यासाठी इस्लामाबादलाही आले होते.
मध्यपूर्वेतील देशांच्या नेत्यांचे हृदयपरिवर्तन करून त्या देशांना सुधारण्याच्या प्रकल्पात पुढाकार घेऊन अमेरिका व इंग्लंडबरोबर काम करण्याची गद्दाफींची इच्छा होती हा निरोप सैफनी दिला. पण MI6 ने त्यांना सर्वप्रथम नरसंहारक्षम शस्त्रास्त्रांबद्दल बोलायला सांगितले. सैफ त्याबद्दल स्पष्ट बोलत नव्हता. कारण विडिलांच्या मनात काय आहे व त्याबद्दल ते किती सांगू इच्छितात हे सैफना माहीत नव्हते. कर्नल गद्दाफींशी बोलणे होईपर्यंत ब्रिटिश सरकार कांहींही ठाम सांगू इच्छित नव्हते.
तीन दिवसांनंतर २० मार्च रोजी इराकविरुद्धची मोहीम सुरू झाली, इराकवर बाँबवर्षाव सुरू झाला व नरसंहारक्षम शस्त्रास्त्रांचा शोधही सुरू झाला. त्यासाठी इंग्लंडहून ब्रिटिश अधिकारी नॉर्थोल्ट येथील विमानतळावरून लिबियाकडे निघाले. गद्दाफींनी त्यांचे त्रिपोलीत खास उभारलेल्या एका तंबूत स्वागत केले. नंतर ब्रिटिश लोकांना मुसाकुसा या लिबियाच्या गुप्तहेरसंघटनेच्या प्रमुखाबरोबर चर्चा करण्यास सांगण्यात आले. मुसाकुसा लंडनमध्ये सर्वांना कडक व तडजोड न करणारे मुत्सद्दी म्हणून माहीत होते. लिबियाच्या दूतावासाचे प्रमुख असताना त्यांना लिबियातून पळालेल्या लोकांचा खून करण्याबद्दल उघडपणे बोलल्याबद्दल हाकलून दिले गेले होते. फ्रान्समध्येही फ्रेंच पोलीस दहशतवादी कारवायांबद्दल त्यांच्याशी बोलू इच्छित होते.
ब्रिटिश गटाने मुसाकुसांच्या बरोबर वाटाघाटींना सुरुवात केली. त्यांनी मुसाकुसांना सांगितले कीं ब्रिटनशी कुठलाही राजनैतिक करार होण्यापूर्वी सर्वात आधी ते लिबियातल्या सर्व परमाणूकेद्रांच्या जागा पाहू इच्छित होते व त्यांच्या नरसंहारक्षम शस्त्रास्त्रांशी निगडित सर्व शास्त्रज्ञांशी बोलू इच्छित होते. पण मुसाकुसांकडून कांहींही सविस्तर माहिती काढणे फारच अवघड प्रक्रिया होती व गद्दाफीही कांहींही माहिती द्यायला तयार नव्हते. मग ब्रिटिश गट परत आला व त्यांनी 'डाउनिंग स्ट्रीट'ला माहिती दिली कीं लिबियाला काय हवे आहे व त्याबदल्यात तो काय आपल्याला द्यायला तयार आहे याबद्दल सारे निर्णय झाले नसावेत असे ब्रिटिश गटाला वाटले.
इराकच्या आघाडीवर घडामोडी इतक्या झपाट्याने होत होत्या कीं लिबिया प्रकरणात इंग्लंडने घेतलेला पुढाकार अमेरिकेलाही मान्य होता. फक्त अमेरिकेच्या राष्ट्राध्यक्षांना प्रत्येक टप्प्यावर माहिती देत रहायचेही ठरले. एप्रिलमध्ये जेंव्हां मित्रराष्ट्रांचे सैन्य Revolutionary Guard ना हुसकावून लावण्यासाठी बगदादच्या वेशीवर आल्या त्यावेळी MI6 चा लिबियासंबंधीच्या गटाचा एक ज्येष्ठ अधिकारी टेनेटना माहिती द्यायला वॉशिंग्टनला गेला. त्यांच्या बरोबर सर रिचर्ड डियरलव्ह MI6 चे प्रमुखही होते व त्यांनी सुचविले कीं लिबियनांना व अमेरिकनांना एकत्र आणून थेट वाटाघाटी करण्याची हीच वेळ बरोबर होती. सर रिचर्डनी मुसाकुसाची भेट CIA चे एक ज्येष्ठ अधिकारी व मॉस्कोचे CIA चे स्टेशनप्रमुख भूतपूर्व स्टीफन काप यांच्याबरोबर जिनीव्हा येथे योजली. पण मुसाकुसा रिक्तहस्तानेच आले. थोडक्यात हा करार गद्दाफींच्या स्वसंरक्षणासाठी जास्त व पाश्चात्य राष्ट्रांशी मैत्री करण्यासाठी कमी असाच होता हे उघड होत होते.
अमेरिकेच्या व ब्रिटिश गुप्तहेरसंघटनांना दिसले कीं KRL चीनबरोबर आणखीच करार करत होता. एका सरकार-ते-सरकार कंत्राटात चीनची M-ll अण्वस्त्रवहनक्षम लांब पल्ल्याची प्रक्षेपणास्त्रें इस्लामाबादला पुरविण्यात आली तर इस्लामाबादने अण्वस्त्रासंबंधींचे खरेदीव्यवहार करण्यासाठी एक डमी कंपनी म्हाणून 'चांगवांग सिन्याँग कॉर्पोरेशन' या उत्तर कोरियन कंपनीबरोबरचे आपले दृढ संबंध चालूच ठेवले. अमेरिकेच्या उपग्रहांनी पाकिस्तानचा ध्वज असलेले एक जहाज प्योंग्यांग बंदरात लागत असतांना व १० 'स्कड' प्रक्षेपणास्त्रें उतरवताना पाहिले होते तर ३ एप्रिल २००३ ला एका जर्मन गुप्तहेरसंघटनेने सुएझच्या कालव्यात एक मालवाहू जहाज अल्युमिनियमचे नळ उत्तर कोरियाला जाताना अडविले होते व त्यातल्या नळाबद्दलचा तांत्रिक तपशील असे होते कीं ते नळ सेंट्रीफ्यूजेसच्या केसिंग्जसाठी पाठविले जात होते हे उघड होते. पॉवेलनी मुशर्रफना फोन करून एक राजनैतिक तोडगा सुचवला कीं KRL व चांगवांग सिन्याँग कॉर्पोरेशनना खासगी कंपन्या म्हणून समजायचे म्हण्जे सरकारचा संबंध त्यात येणार नाहीं. रेगन यांच्या काळातही अर्शद परवेझच्या अटकेच्या केसमध्ये असलाच तोडगा सुचविला गेला होता कीं तो सौदा अर्शदचा वैयक्तिक सौदा होता. आता पॉवेलही तेच करत होते आणि पाकिस्तान अर्थातच त्या तोडग्याला राजी होते.
खानसाहेबांना सामुग्री पुरविणार्यांच्या लक्षात आले होते कीं त्यांना वेढले जात होते. ग्रिफिन इस्लामाबादला जायला निघाले होते पण त्यांना सांगण्यात आले कीं त्यांनी खानसाहेबांना भेटू नये. कदाचित् खानसाहेब ग्रिफिन यांचे सुरक्षित ठेवू इच्छित होते.
ते त्यांच्या दुबईतील कंपनीच्या कांहीं कामासाठी तिथे गेलेले असताना त्यांच्या फ्रान्समधील घरावर छापा घालण्यात आला. त्यांची पत्नी अॅना घरी एकटी होती. त्यांनी तिला सांगितले कीं तिला अटक करण्यात येत असून घराची झडती घेण्याची परवानगी देणारे वॉरंट तिला दाखविण्यात आले.
झडती ९ तास चालली. त्यांचे सगळे सेलफोन्स, फाइलोफ़ॅक्स, खानसाहेबांच्या बरोबर काम करत असल्याने वेळोवेळी मिळालेल्या भेटी (ताहीरच्या लग्नात मिळालेली चिरूट ठेवण्याची पेटी, "इस्लामिक बाँब" हे खानसाहेबांनी लिहिलेल्या पुस्तकाची त्यांना सहीसह दिलेली प्रत वगैरे), दोन संगणक ग्रिफिन यांचे व एक अॅनाचा असे तिन्ही संगणक, आणि सर्व CDs जप्त करण्यात आले. त्यांच्याकडे असलेली ९/११च्या घटना मुखपृष्ठावर असलेले टाईम नियतकालिकाची प्रतही त्यांनी नेली. त्यांच्या अॅनाबरोबरच्या सर्व संभाषणाबद्दल ते टांचणेही करत होते.
ग्रिफिन दोन दिवसांनंतर फ्रान्सला परत आले. त्यांना नीस[२३] विमानतळावर अटक करण्यात आली. अटक कशाबद्दल केली गेली या प्रश्नाला थेट उत्तर दिले गेले नाहीं. आत गेल्यावर त्यांचीच वाट पहात बसलेल्या एका ब्रिटिश अधिकार्याकडे त्यांना नेण्यात आले. पण कांहीं क्षाणांसाठी सर्व लोक खोलीबाहेर गेलेले असतांना ग्रिफिनना त्याच्या वॉरंटकडे नजर टाकता आली व कळले कीं ब्रिटिश सरकारच्या कस्टम्स व एक्साईज खात्यातर्फे ते अटकवॉरंट काढण्यात आले होते.
बर्याच तासांनंतर ग्रिफिनना सोडण्यात आले. मग त्यांनी मार्सेय[२३] (Marseilles) येथील ब्रिटिश उपराजदूताशी (consul) संपर्क साधला. तीन महिने उलटल्यावरही त्यांनी ग्रिफिनना त्यांच्या घरावार छापा कां टाकला गेला, पत्नीला हैराण कां केले गेले वगैरेबद्दल कांहींच कळले नव्हते. त्यांची भेट घेतली असता उपराजदूतांनी त्यांना सांगितले कीं त्या त्यांच्याशी याबबत कांहींही चर्चा करू शकत नाहींत व जास्त कांहीं सांगूही शकत नाहींत.
फिनलंडचे IAEA चे निरीक्षक ओली हाइनोनेन इराणच्या अण्वस्त्रनिर्मितीप्रकल्पाचा १९९० च्या दशकापासून मागोवा घेत होते व २००३ च्या उन्हाळ्याच्या सुमारास त्यांची खात्री पटली कीं याला पाकिस्तानच जबाबदार आहे व त्यात चीनची किरकोळ मदत झालेली आहे. ट्रेव्हर एडवर्ड्सना इराणच्या सेंट्रीफ्यूजेसमध्ये आणि खानसाहेबांनी मिळविलेल्या सेंट्रीफ्यूजेसमध्ये कमालीचे साम्य आढळले होते तसेच नातांझमध्ये त्यांना अतिशुद्धीकृत युरेनियमच्या दालनात मिळालेली युरेनियमच्या भुकटीची शुद्धता तिथे उभारलेल्या सेंट्रीफ्यूजेसच्या मालिकेच्या क्षमतेपेक्षा खूपच जास्त होती व हाइनोनेनना ती भुकटी इतरत्र पकडलेल्या पाकिस्तानी भुकटीसारखीच वाटली.
पण २००३च्या मार्चमध्ये IAEA निरीक्षक पुन्हा इराणला आले तरी इराण्यांनी तोंड उघडले नव्हते. यावेळी निरीक्षाकांनी तेहरानजवळील 'कलये इलेक्ट्रिक कंपनी'ला भेट दिली कारण इराण्यांनी नातांझ उभे करण्यापूर्वी सेंट्रीफ्यूजेसची तिथे चांचणी केल्याचे कबूल केले होते. पण निरीक्षकांना तिथल्या एका कार्यशालेच्या इमारतीत 'ते एक गुदाम आहे व त्याची किल्ली हरवली आहे' असे सांगून तिथे न्यायला नकार दिला. पुढच्या वेळी ते आले तर तिथल्या परिसरात खूपच बदल केले गेलेले होते असे त्यांना दिसले. बहुदा तिथे पाकिस्तानहून आणलेले अतिशुद्धीकृत युरेनियम साठविले होते अशी हाइनोनेन यांची धारणा झाली.
एलबारादेई यांच्या संमतीने हाइनोनेननी KRL, PAEC व मुशर्रफ यांच्या Strategic Plans Divisionला पत्र लिहून त्यांच्या ज्येष्ठ प्रतिनिधींना व्हिएन्नाला यायला सांगितले. यामुळे मुशर्रफ चांगलेच अडचणीत आले. त्यांना ते IAEAसारख्या संघटनेला शरण गेल्याचे पाकिस्तानी जनतेला दाखवायचे नव्हते आणि स्वतःची पाश्चात्यांबरोबरची (दिखाऊ) एकनिष्ठाही शाबूत ठेवायची होती. मग त्यांनी परमाणूबद्दल कांहींही माहिती नसलेला पण संदिग्ध व मोघम बोलू शकणारा एक मुत्सद्दी 'खानसाहेबांबद्दलचे प्रश्न वर्ज्य' या तत्वावर पाठविला. या चौकशीतून कांहींच निष्पन्न झाले नाहीं. पण तेहेरानमध्ये इराण्यांनी कांहीं माहिती दिली उदा. हाइनोनेनना मिळालेली अतिशुद्ध भुकटी इराणमध्ये बनविली नसून त्यांनी वापरलेली साधनसामुग्री विकत घेतली होती त्याबरोबर आलेली होती. पन त्यांनी ती कुठून विकत घेतली होती हे सांगण्याचे नाकारले.
दरम्यान इराण पळवाट शोधत होता. त्यांनी स्विस वकिलातीमार्फत अमेरिकेला निरोप पाठविला कीं ते त्यांच्या परमाणू कार्यक्रमाबद्दल चर्चा करायला तयार झाले होते. या निरोपाला इराणचे सर्वोच्च नेते आयातुल्ला खामेनेईसह इराणमधील सर्व प्रमुख राजनैतिक पक्षांचा पाठिंबा होता. इराणच्या सुरक्षेबद्दलच्या अडचणींकडे अमेरिकेने लक्ष द्यावे, त्यांच्याविरुद्धचे आर्थिक निर्बंध उठवावेत, राजनैतिक संबंध सर्वसामान्य करावेत व त्याला जगाच्या आर्थिक रचनेत एकरूप करावे व त्याच्या बदल्यात इराण हमासला व इस्लामिक जिहादला समर्थन देणे बंद करायला आणि हिजबुल्लाचे राजनैतिक, लष्करी व कल्याणकारी आघाडी असे त्यावेळचे प्रायोजकत्व बदलून त्या संघटनेला केवळ राजनैतिक संघटना बनवायला तयार झाला होता. पॉवेल व आर्मिटेज यांना या अटी खूप योग्य वाटल्या होत्या व १९७९च्या वैरापासून दूर जाऊन वाटाघाटी करण्याच्या बाजूने समर्थन दिले. शिवाय शिया बहुसंख्य असलेल्या इराणचा सद्दामनंतरच्या इराकमध्ये शांती प्रस्थापनेतही मदत होणार होती. पण रम्सफेल्ड-चेनी-बोल्टन या चांडाळचौकडीने अडथळा आणला. त्यांनी इराणने अटक केलेल्या अल कायदाच्या ज्येष्ठ हस्तकांबद्दल माहिती मागितली. अमेरिकेने मुत्सद्दी पाठवला तोही आधी त्यांना धमकी देणारा खालीजाद!
इराणचा प्रस्ताव पाठविल्याबद्दल 'व्हाईट हाऊस'कडून परराष्ट्रमंत्रालयाला स्विस वकिलातीची खरडपट्टी काढायला सांगितले गेले होते. पेंटॅगॉनची नजर आधीच इराकपलीकडे आणि त्या पलीकडील 'दुष्टचक्रा'कडे लागली होती. त्यांनी या दुष्ट अण्वस्त्रसज्ज राष्ट्राला सर्व उपाय योजून-त्यांच्या विरोधकांना सहाय्य आणि मुजाहिदीन-ए-खल्कची मदत या दोन्ही उपायांसह-अस्थिर करायचा निश्चय केला होता.
जाफरजादेंनी नातांझ येथील अण्वस्त्रयोजना जगापुढे जाहीर केल्यावेळी ज्या गटाला खूप जाहीरपणे दोष देण्यात आला होता ती MEKच होती. ती जाहीर घोषणा अवेळी व चुकीच्या जागी झाली होती कारण ती अमेरिकेच्या इराकवरील हल्ल्याच्या योजनेला बाधक बनली होती. पण आता ती संघटना अमेरिकन सरकारला आवडू लागली होती कारण आता चांडाळचौकडीची नजर इराणवर होती!
पण बुश-४३ सरकारने खराब वागणूक देताना आपपरभाव न ठेवता सार्यांना एकाच मापदंडाने वागविले. इराणीच नव्हे तर ब्रिटिशसुद्धा. कारण पाकिस्तानच्या चोरून चाललेल्या अण्वस्त्रप्रकल्पाला जरूर ती उपाययोजना करून ते आळा घालू शकतील अशी मूर्खासारखी समजून त्यांनी करून घेतली होती.
-------------------------------------------------------
[१] JeI: Jamaat-e-Islami, JUI: Jamiat Ulema Islam, HuM: Harkat ul Mujahideen, LeT: Lashkar-e-Taiba
[२] Chairman of Joint Chiefs of Staff Committee
[३] Vice chief of army staff
[४] Society for spreading faith
[५] मुशर्रफ यांच्या घडणीत व प्रगतीत गुल यांचा Mentor या नात्याने खूपच मोठा वाटा होता.
[६] अशा घटनांवरून अमेरिका चौकशीचे नाटकच करत होती कीं काय असे वाटते. अब्जावधी डॉलर्स पाकिस्तानात ओतणार्या अमेरिकेला अशी बिचकत-बिचकत चौकशी करण्याचे कारणच नव्हते!
[७] हे जुलै २००८ साली अमेरिकेच्या 'द्रोणाचार्यां'नी (Drone) केलेल्या हल्ल्यात पाकिस्तानात मारले गेले. Drone विमानांना मी गमतीने द्रोणाचार्य म्हणतो!
[७अ] दहशतवाद्यांत अबू हे नाव भलतेच लोकप्रिय दिसते! अरबी भाषेत या नावाला कांहीं खास अर्थ आहे काय?
[८] या वार्ताहाराला त्याचे डोळे बांधून या ठिकाणी आणले गेले होते.
[८अ] या लोकांसाठी "Neoconservatives" हा नवा शब्द वापरला जातो!
[९] ’Axis of Evi” and ’Evil Empir’
[१०] Pre-emptive strike
[११] Joint Intelliegence Committee (JIC)
[१२] Precision-Engineering plant, but obviously not for petroleum but nuclear black market!
[१३] इथे 'खासगी कंपनी' हा शब्द अनवधानाने वापरला असावा, कारण असले खानसाहेब सर्व 'उद्योग' सरकारी कृपाछत्राखालीच करत होते व खास विमानांसारखी सरकारी साधनेही वापरत होते.
[१४] National Council of Resistance of Iran
[१५] Heavy water
[१६] Atomic Energy Organization of Iran आणि Pakistan Institute of Nuclear Science and Technology
[१७] Israel Defense Forces
[18] Separative Work Units
[१९] बुश-४३ आपल्या स्वार्थासाठी कांहींही करायला मागेपुढे पहात नसत!
[२०] "दहशतवादाविरोधी युद्धातला सच्चा मित्र" पाकिस्तानकडे स्पष्टीकरण मागायची सोय नव्हती, म्हणून उत्तर कोरियाला स्पष्टीकरण विचारण्याचा काय उपयोग?
[२१] या सर्व घटनांवरून पाकिस्तानने अमेरिकेची नेहमीची असहायता बरोबर ओळखली होती व ते प्रत्येक बाबीत त्याचा पुरेपूर फायदा घेत होते!
[२२] य़ाबद्दल कांहीं माहिती http://en.wikipedia.org/wiki/Plame_affair या दुव्यावर वाचता येईल.
[२३] Nice आणि Marseilles या गांवांचा फ्रेंच उच्चार 'नीस' व 'मार्सेय' असा केला जातो.
© एड्रियन लेव्ही आणि कॅथरीन स्कॉट-क्लार्क (मूळ लेखक)
© सुधीर काळे, जकार्ता (मराठी रूपांतरासाठी मूळ लेखकांच्या वतीने)
मराठी रूपांतर: सुधीर काळे, जकार्ता
(या लेखातील सर्व मते मूळ लेखकद्वयींची आहेत)
बुश-४३ यांना त्यांच्या कारभाराच्या सुरुवातीला एका वार्ताहारने पाकिस्तानच्या तेंव्हांच्या नेत्याचे नाव विचारले असता त्यांना ते आठवतही नव्हते, पण ९/११ नंतरच्या कांहीं आठवड्यातच पाकिस्तान पुन्हा एकदा अमेरिकेचा सगळ्यात जवळचा प्रादेशिक मित्र बनला व एकदा बुश-४३ यांनी मुशर्रफ यांचे वर्णन त्यांच्या 'सर्वोत्तम मित्रांपैकी एक' असे केले होते.
पाकिस्तानी वृत्तपत्रांनी त्या जोडीला "मुश आणि बुश" असे टोफणनांव दिले होते. ही एक विचित्र जोडी होती कारण एका बाजूला होते अफगाणिस्तानातून अमेरिकेच्या ऐन काळजात दहशतवाद्यांना भिरकावणार्या जहालमतवाद्यांना नेस्तनाबूत करायला निघालेले बुश होते तर दुसर्या बाजूला होते तालीबान सरकारच्या उदयाचा शिल्पकार असलेले व दहशतवादी जिहादी सुन्नी टोळक्यांना हत्यारे, प्रशिक्षण देऊन त्यांच्याकरवी काश्मीरमध्ये रक्तपात घडवून आणणारे पाकिस्तानचे हुकुमशहा मुशर्रफ. अमेरिकेच्या दृष्टीने त्याहून चिंतेची गोष्ट अशी होती कीं पाकिस्तानी लष्कराने-व स्वतः मुशर्रफ यांनी-'प्रकल्प A/B' द्वारा कमीत कमी इराण, इराक, उत्तर कोरिया, लिबिया व सौदी अरेबिया या राष्ट्रांना छुपेपणाने अण्वस्त्रें पुरवून भावी युद्धांची बीजे पेरली होती.
CIA व परराष्ट्रमंत्रालयाल व जगातील प्रत्येक गुप्तहेरसंघटनेला काळजी असली तरी बुश-४३ बेफिकीर होते व त्यांच्यावर वरवर उमदे दिसणार्या पण आतून लबाड असलेल्या मुशर्रफ यांनी चांगली छाप टाकली होती. १९९८च्या अण्वस्त्रचांचणी व १९९९ चा कुदेता या घडामोडींनंतर घातलेले सगळे निर्बंध भिरकावले गेले व पाकिस्तानला ओसामा बिन लादेन व अल कायदाबरोबरच्या लढाईत अमेरिकेची साथ देण्यासाठी २६४ कोटी डॉलर्सची घसघशीत मदत देऊ करण्यात आली. अमेरिकेने इतरही तडजोडी केल्या. पाकिस्तानी आम जनतेचा, न्यायसंस्थेचा व उद्योगपतींचा भ्रमनिरास करणारी घटनादुरुस्ती मुशर्रफ यांनी करवून घेतली व त्याद्वारे आपली राष्ट्राध्यक्षपदाची मुदत पुन्हा निवडणुका न घेता पाच वर्षें वाढवून घेतली. शिवाय कधीही संसद बरखास्त करण्याचा अधिकार असल्याने पाकिस्तानमधील लोकशाहीला काळोखात नेऊन सोडले. बुश-४३ यांनी ओळख न पटलेल्या अज्ञात शत्रूशी लढतांना अशा दुरुस्त्या करणे आवश्यकच असल्याचा निर्वाळा देऊन टाकला. अमेरिकेनेहीेनव्या Patriot Act द्वारा कुणाचेही वैद्यकीय अहवाल, कर भरल्याबद्दलची माहिती, वाचनाच्या आवडी-निवडी, घराची गुप्त झडती घेण्याचा अधिकार असे अनेक व्यक्तिस्वातंत्र्यावर घावा घालणारा नवे कायदे मंजूर करविले होते.
पाकिस्तानची एक 'महत्वाचा मित्र' ही प्रतिमा दृढ करण्यासाठी बुश-४३ यांच्या सरकारातील अधिकार्यांनी पाकिस्तानच्या अण्वस्त्रप्रसाराबद्दल जाहीर वक्तव्ये करणे बंद केले. अरी फ्लायशर या 'व्हाईट हाऊस'च्या प्रवक्त्याने एका पत्रकारपरिषदेत मान्य केले कीं त्यांचे सरकार आता पाकिस्तान-उत्तर कोरिया संबंधांबद्दलसुद्धा फारशी कळजी करत नव्हते. ९/११ च्या अनेक वर्षें किंवा कांहींच दिवस आधी लोकांनी ज्या गोष्टी केल्या त्या आता बदलल्या होत्या कारण ९/११ च्या घटनेने सारे जगच बदलले होते व त्यामुळे अनेक राष्ट्रांच्या वागणुकीतही फरक पडला होता. पाकिस्तान उत्तर कोरिया व लिबियाबरोबरच्या संबंधांवर व पाकिस्तानच्या इतर दुष्कृत्यावर बारीक लक्ष ठेवणार्या जॉर्ज टेनेट यांच्या अति गोपनीय कार्यकारी समूहाबद्दलचे उल्लेखही बंद झाले. १९८१ सालासारखा आताही इतिहास नव्याने लिहू जाऊ लागला होता!
परराष्ट्रमंत्री कोलिन पॉवेल यांचे लक्ष तर्कशुद्धपणे अफगाणिस्तानवर केंद्रित झाले होते कारण त्या देशाने बिन लादेनना व अल-कायदाला आसरा दिला होता. पण उपसंरक्षणमंत्री वुल्फोवित्स व डिक चेनी यांचे प्रमुख अधिकारी स्कूटर लिबी यांचे लक्ष्य 'चांडाळचौकडी'च्या कार्यक्रमानुसार इराकवर अमेरिकेने आपणहून हल्ला करण्यावर केंद्रित होते. खरे तर हद्दपारीतल्या इराकी नॅशनल काँग्रेस या विरोधीपक्षाकडून मिळालेल्या १९,००० कागदपत्रांची छाननी करूनही त्यांना सद्दाम हुसेन पुरस्कृत नसंहारक शस्त्रास्त्रांबद्दलच्या (WMD) प्रकल्पाचा एकही संदर्भ मिळाला नव्हता, तरीही सद्दाम यांचा त्या भागावर खूप प्रभाव असल्यामुळे ते नक्कीच त्यात गुंतले असणार अशा तर्हेचे मुद्दे हिरीरीने मांडले जात होते व सद्दाम यांना 'टिपून' अमेरिकेचे 'अरक्षित भगदाड' (window of vulnerability) बंद करावे असा त्यांचा (दुरा)ग्रह कायम होता. या आपापसातील लठ्ठालठ्ठीमुळे पाकिस्तानकडे कुणाचेच फारसे लक्ष नव्हते.
सुरुवातीला बुश-४३ आपली पावले जरा काळजीपूर्वक टाकत होते व्या त्यांनी फक्त पॉवेल यांच्या अफगाणिस्तानवरील हल्ल्याला मान्यता दिली होती. ७ ऑक्टोबर २००१ रोजी अमेरिका व ब्रिटिश सैन्याने 'ऑपरेशन एंड्युअरिंग फ्रीडम' ही मोहीमेद्वारा अफगाणिस्तानवर 'अल कायदा'च्या प्रशिक्षणकेंद्रांना लक्ष्य करून हवाई व प्रक्षेपणास्त्रांचे हल्ल्यांचा भडिमार सुरू केला व तालीबानला कडक इशारा दिला कीं दहशतवाद्यांना आसरा दिलेले अमेरिका व ब्रिटन आता सहन करणार नाहीं. या मोहिमेचे पडसाद इस्लामाबाद येथेही उमटले कारण गुप्तहेरसंघटनेद्वारा आलेल्या माहितीनुसार पाकिस्तानची ISI, स्वतः मुशर्रफ व ९/११ घातपातामागील दहशतवादी यांच्यात असलेले धक्कादायक दुवे उघड झाले. परदेशी गुप्तहेरसंघटनांनी असा शोध लावला कीं World Trade Center वर विमान घालणार्या महम्मद आट्टाच्या मॅनहॅटनमधील एका बँकेच्या खात्यात या कामगिरीसाठी संयुक्त अमिरातीतून एक लाख डॉलर्स जमाकरण्यात आले होते. पाठविणार्याचे नांव होते पूर्वी शिक्षा झालेला एक दहशतवादी अहमद उमर शेख उर्फ सईद शेख ज्याचे ISI शी निकटचे संबंध असल्याची पाश्चात्यांना संपूर्न माहिती होती. भारतीय तुरुंगातून कंदाहार येथील इंडियन एअरलाइन्सच्या अपहरण केलेल्या विमानातील प्रवाशांच्या जिवांच्या मोबदल्यात १९९९ साली सोडवण्यात आलेले अहमद उमर शेख आणि हरकत उल-अन्सारचे सरचिटणिस असलेले मौलाना मसूद अझर हे दोघेही तेंव्हांपासून पाकिस्तानसाठी काम करत होते. ISI चे प्रमुख ज.महमूद अहमद हेही या कटात सामील होते. सप्तेंबर २००१ मध्ये त्यांनी तालीबानचा बालेकिल्ला असलेल्या कंदाहारला ISI चे हस्तक पाठविले होते व ओसामा बिन लादेन यांना पकडून अमेरिकेच्या हाती देण्याबाबत मुल्ला ओमार यांच्याशी वाटाघाटी केल्या होत्या असे वरवर जरी भासविण्यात आले असले तरी खरे तर ते त्यांना अमेरिकेच्या आगामी स्वारीला तोंड देण्याची तयारी करण्याबद्दल व खबरदारी घेण्याबद्दल सांगायला पाठविले होते.
मुशर्रफनी युद्धभूमीवर हजर होता.मग ISI प्रमुख महमूद अहमद यांना बडतर्फ केले. वॉशिंग्टन खुष झाली. पण खरे तर या बडतर्फीने पाकिस्तानी लष्करातील अतिरेक्यांची ताकत वाढली व मुशर्रफ यांचे हात बळकट झाले. अफगाणिस्तानवर अग्निवर्षाव होत असलेल्या आणि अहमद यांना बडतर्फ करण्यात आलेल्या रात्री पकिस्तानच्या नऊ उच्चपदस्थ व सर्वात जास्त प्रभावी आणि मातब्बर अशा लष्करी अधिकार्यांची मुशर्रफ यांच्याबरोबर सत्तेच्या नव्या समीकरणाबद्दल एक बैठक झाली. मुशर्रफना टक्कर देऊ शकतील अशा ज.अहमद व ज.मुजफ्फर उस्मानी या दोघांचाही काटा काढण्यात आला. ८ ऑक्टोबरला मुशर्रफनी आपल्या दोन स्वामिनिष्ठ व खूप वर्षांपासून बरोबर काम केलेल्या दोन सहकार्यांना पदोन्नती दिली. ते दोघे होते लाहोरच्या चौथ्या तुकडीचे प्रमुख ज.मोहम्मद अज़ीज आणि चीफ ऑफ जनरल स्टाफ मोहम्मद यूसुफ.
मुशर्रफ, अजी़ज आणि युसुफ या तिघांनीही ८०'त एकत्रपणे ज.गुल यांच्या मार्गदर्शनाखाली मुजाहिदीनना प्रशिक्षण देण्याचे व काश्मीरमध्ये छुपे युद्ध खेळण्याचे काम केले होते. आणि जन्माने काश्मिरी असलेला अजी़ज तर कारगिल युद्धात युद्धभूमीवर होता. त्यांना इस्लामाबादला आणण्याच्या प्रयत्नांना JeI[१] व JUI[१] च्या नेत्यांनी काश्मीरमधील जिहाद नरम होईल म्हणून विरोध केला होता व मुशर्रफनी त्या हट्टापुढे मान झुकवली होती. अज़ीज यांचा मुशर्रफ यांच्यावर खूपच प्रभाव होता.अज़ीजनीच तालीबान व ओसमा बिनलादेन यांच्यावर क्लिंटन यांच्या २००० सालच्या भेटीच्या अनुरोधाने बंधने आणण्याविरुद्ध मुशर्रफ यांचे मन वळविले व HuM[१] व LeT[१] सारख्या पाकिस्तानातील संघटनांच्या हालचालींविरुद्ध कारवाई करण्याच्या अमेरिकेच्या मागण्याना नकाराधिकार दिला. अज़ीज यांची तीन्ही दलांच्या प्रमुखांच्या समितीचे अध्यक्ष[२] म्हणून पदोन्नती करण्यात आली. हे पद तोपर्यंत मुशर्रफनी स्वतःकडेच ठेवले होते. युसुफना भूदलाचे उपसेनाध्यक्ष[३] म्हणून पदोन्नती मिळाली. दोघेही कुराण या मुस्लिम पवित्रग्रंथाला अनुसरून वागणारे, पाच वेळा-अगदी युद्धातही-नमाज पढणारे, व त्यांचा फावला वेळ पूर्णपणे ताब्लीगी जमात[४]च्या कामात व्यतीत करणारे होते. पाकिस्तानी जनतेला संबोधून केलेल्या भाषणात त्यांनी त्यांचा अमेरिकेशी अथवा ९/११ शी कांहींही संबंध असल्याचा इन्कार केला व लष्करात केलेले बदल करण्याचे त्यांच्या अनेक दिवसांपासून मनात होते असेही सांगितले.
पण मुशर्रफ हे नेते नव्हतेच. लष्करातील चांडाळचौकडीने त्यांना उच्चासनावर बसवले होते. पण ९/११ नंतर मात्र त्यातल्या बर्याच विरोधातील लोकांना काढून तरी टाकण्यात आले किंवा त्यातले कांहीं कालवश झाले व मुशर्रफ खरे सर्वेसर्वा बनले.
बुश-४३ना मुशर्रफ यांच्या उद्योगाबद्दल कळले होते कीं नाहीं हे सांगणे कठीण होते. पण त्यांना पाकिस्तानच्या अण्वस्त्रें असल्याच्या परिणामांची मात्र माहिती होती. ११ ऑक्टोबरला टेनेट यांनी एक बातमी बुशना सादर केली कीं अल कायदा दहशतवाद्यांनी न्यूयॉर्क शहर एक दहा किलोटन शक्तीच्या अणूबाँबचा स्फोट करून बेचीराख करण्याचा कट केला आहे व तो अणूबाँब एका व्हॅनच्या मागच्या भागात घालून ती व्हॅन मॅनहॅटनच्या रस्त्यावरून धावत होती. त्याचा स्फोट जर 'टाईम्स स्क्वेअर'सारख्या गजबजलेल्या भागात झाला तर कोट्यावधी अंश तपमानात ५ लाख लोक जळून मृत्यू पावणार यात शंका नव्हती.
या वार्तेची शहानिशा तरी कशी करायची? CIA ने सरकारला ताकीद दिली कीं बिन लादेन १९९२ पासून पाकिस्तानच्या मदतीने अणूबाँब मिळविण्याचा प्रयत्न करत होते. ९/११ ची माहिती मिळूनही सरकारने झोपा काढल्या होत्या, पण आता मात्र बुशनी निर्णय घेतला व मोठा नरसंहार झाल्यास वैकल्पिक सरकार चालविण्यासाठी चेनींना बरेच सनदी नोकर सोबत देऊन अज्ञात स्थळी जायला सांगितले व परमाणूबाबतच्या आणीबाणीला तोंड देण्याचे प्रशिक्षण झालेले चमू न्यूयॉर्कमध्ये कार्यरत झाले.
ही बातमी केंद्रसरकारबाहेर कुणालाच सांगण्यात आली नव्हती, न्यूयॉर्कच्या महापौरांनाही नव्हती! कारण घबराट उडाल्यास काय होईल ते सांगणे कठीण होते, विशेषत: वॉल स्ट्रीटवर! शेवटी कांहींच सापडले नाहीं! पण अल कायदाला अणूबाँब हवा असून पाकिस्तानमध्येच अरक्षित अणूबाँब्सचा काळ्या बाजारात मिळू शकणारा साठा होता व पाश्चात्य राष्ट्रांबद्दल शतृत्वाच्या भावना व अल कायदाबद्दल सहानुभूती असणार्या शास्त्रज्ञांची तिथे वाण नव्हती! ऑक्टोबर २००१मध्ये टेनेट गुपचुपपणे इस्लामाबादला गेले कारण दोन पाकिस्तानी शास्त्रज्ञ, सुलतान बशीरुद्दिन महमूद आणि चौदिरी अब्दुल मजीद, ९/११ पूर्वी ओसामांना भेटल्याच्या बातमीने ते चिंतित झाले होते. मुख्य म्हणजे मुशर्रफनी ही बातमी स्वतःशीच ठेवली होती. हे दोन शास्त्रज्ञ अद्यापही त्यांना खानसाहेबांच्या आणि ISI चे भूतपूर्व प्रमुख जन.अहमद यांच्या मेहेरबानीने KRL ने तहहयात दिलेल्या घरात आरामात रहात होते.
टेनेटनी आग्रह धरला कीं मुशर्रफनी कारवाई केलीच पाहिजे व शेवटी २३ ऑक्टोबर २००१ ला महमूद व मजीदना अटक करण्यात आली व ISI आणि CIA च्या संयुक्त संघाने त्यांची चौकशी केली. आदल्याच दिवशी महमूदनी अमेरिकेने त्यांच्यावर स्वारी करण्यापूर्वी तालीबानच्या नेतृत्वाखाली अफगाणिस्तानची एक औद्योगिक देश म्हाणून चांगली प्रगती होत होती अशी निदा-ई-मिल्लत या वृत्तपत्राशी बोलताना बढाई मारली होती. आता दोघेही त्यांनी कधीही बिन लादेनची किंवा अल कायदाच्या कुठल्याही नेत्याची भेट घेतली नव्हती असे सांगून आपण त्या गांवचेच नाहीं असे दाखवत होते. पण महमूद पॉलिग्राफच्या चांचणीत वारंवार अनुत्तीर्ण झाला होता व त्यांच्या अज़ीम या मुलाने "माझ्या बाबांना बिन लादेनने अणूबाँब कसा करायचा" याची माहिती विचारली होती अशी बढाई मारल्याचे सांगितल्यावर त्याची स्मरणशक्ती शेवटी जागी झाली. मग त्यांनी त्यांच्या प्रश्नकर्त्यांपुढे कबूल केले कीं त्याने बिन लादेनची भेट घेतली होती पण त्यांच्याशी जी चर्चा झाली ती केवळ 'पुस्तकी' स्वरूपाची होती. शब्दश: पाहिल्यास ते खरेही होते कारण बिन लादेनना हवा होता अणूबाँब बनविणार तर हे दोघे त्यांचे 'परमाणू सल्लागार' बनू इच्छित होते.
पण अमेरिकनाना माहीत होते कीं महमूद व मजीद यांचे पाकिस्तानी परमाणू समुदायात भरपूर संबंध होते व KRL चे भूतपूर्व विभागीय प्रमुख व एका मोठ्या अणुभट्टी प्रकल्पाचे भूतपूर्व निर्देशक या नात्याने या संवेदनशील तंत्रज्ञानाची कुणाही वरिष्ठांना संशय न येता मोठ्या प्रमाणावर आयात कशी करायची हे महमूदना माहीत होते. परमाणूसंस्था सोडल्यापासून आणि उम्मा तमीरेनाऊ (UTN) या दानधर्मसंस्थेची स्थापना केल्यापासून त्या दोघांना अल कायदा वा तालीबानसाठी असे तंत्रज्ञान मिळवणे अधीक सोपे झाले होते.
टेनेट यांच्या प्रयत्नांमुळे अनेक गडबडी उघडकीस आल्या. दोन ज्येष्ठ पाकिस्तानी लष्करी अधिकारी व मिर्झा युसुफ बेग नावाचा PAEC चे तालीबानबद्दल सहानुभूती असलेले शास्त्रज्ञही या दानधर्मसंस्थेचे सभासद होते. आणखी तपास केल्यावर महम्मद नसीम, हुमायून नियाज़ आणि आणि एका पाकिस्तानी अभियांत्रिकी कंपनीचे मालक शेख मोहमद तुफैल यासारखे आणखीही कांही पाकिस्तानी शास्त्रज्ञ अल कायदाला भेटले होते हे उघडकीस आले. यांची चौकशी चालू झाली. पण PAEC त शस्त्रास्त्रांचे तज्ञ म्हणून काम केलेले मुहम्मद मुख्तार व KRL चे शस्त्रास्त्रांच्या संरचना विभागात काम करणारे मात्र चौकशीतून सटकले. जरी अमेरिकनांच्या मते बिन लादेनला अणूबाँब बनविण्यासाठी मदत करणार्यात यांचा हात असण्याची शक्यता होती तरी मुशर्रफ सरकारने असा दावा केला कीं ते ब्रह्मदेश सरकारबरोबर एका संवेदनशील प्रकल्पावर काम करत असल्याने त्यांना त्यावेळी आणणे शक्य नव्हते. त्यावेळी सगळे बिन लादेन यांच्यातच इतके गढून गेले होते कीं पाकिस्तानी परमाणू शास्त्रज्ञ, तेही KRL चे, ब्रह्मदेशच्या लष्करी चांडाळचौकडीबरोबर काय करत होती हे विचारायचेही कुणाला सुचले नाहीं.
खरे तर सगळ्यात मोठा दुवा होता भूतपूर्व ISI प्रमुख हमीद गुल. पण लष्कराला दुखविणे टाळण्यासाठी, जरी ते मुला ओमारसारख्यांना भेटायला बर्याचदा काबूलला गेले होते तरी, त्यांना बोलावण्यात आले नाहीं[५]. अमेरिकेची पाकिस्तानच्या मदतीने अणूबाँबधारी झालेल्या दहशतवाद्यांच्या अफगाणिस्तानच्या उत्तरीय संघटनेने (Northern Alliance) जेंव्हां १३ नोव्हेंबर २००१ ला काबूल काबीज केले व तालीबानी सैन्याची पळता भुई थोडी झाली तेंव्हां अमेरिकेच्या अणूबाँबसज्ज दहशतवाद्यांपासूनच्या व पाकिस्तानी समर्थनाने रचलेल्या कटाच्या भीतीने वरची पट्टी गाठली होती. त्यावेळी पाश्चात्य गुप्तहेरसंघटनांना व वार्ताहारांना तालीबानच्या मंत्रालयाच्या व लपण्यायोग्य सुरक्षित जागा म्हणून वापरल्या जाणार्या वज़ीर अर्कवार खान परिसरात इमारतींत अल कायदाच्या अण्वस्त्रांसंबंधीच्या महत्वाकांक्षांबद्दलच्या माहितीचे घबाड सापडले. तालीबानी सैन्याला पळायची इतकी घाई झाली होती कीं त्यांनी सारे कागदपत्र कचर्याच्या प्लॅस्टिकच्या पिशव्यात ठासून भरले व त्या पिशव्या तशाच टाकून ते पळाले होते. त्या इमारतीत नावाला अनाथालय चालवले जाते असे जगाला भासवले जात असले तरी तिथे लहान मुलांच्या पुस्तकांत वगैरे स्फोटके, ग्रेनेड्स, क्षेपणास्त्रे व बाँब बनवायची सूचनापत्रक यासारख्या वस्तू मिळाल्या. ही इमारत एक दहशतवाद्यांचे प्रशिक्षणकेंद्र होते.
CIA चे अधिकारी मधवर्ती काबूलमधील महमूद यांच्या UTN च्या मुख्यालयाकडे गेले. तिथे त्यांना शेकडों कागदपत्रे मिळाली-कांही अफगाणिस्तानमध्ये रस्ते बांधण्यात UTN करत असलेल्या मदतीबद्दल, पिठाच्या गिरण्या उभ्या करण्याबद्दल व शैक्षणिक मालाबद्दल होती-पण अल कायदाला असलेल्या नरसंहारक शस्त्रास्त्रांच्या (WMD) भुकेबद्दलही होती व या भुकेला खतपाणी UTN संस्था घालत होती. तिथे त्यांना एका हेलियम भरलेल्या फुग्याला अँथ्रॅक्सने भरलेला डबा टांगून ती पावडर शहरावर टाकण्याची जंगली यंत्रणा दिसली, आणखी एका खोलीत अमेरिका कशी सर्व जगातल्या मुसलमानांवर जैविक शस्त्रांचे प्रयोग योजत होती याची ’माहिती’ देणारी पत्रके (handbills) भरली होती. UTN आणि 'जैश-ए-महम्मद' या संघटनेतील संबंध दर्शविणारी कागदपत्रे होती. यावरून UTN, अल कायदा, HuA JeM सारख्या दहशतवादी संस्था व मुशर्रफ यांच्यातील संबंध उघड होते.
मग ISI आणि CIA च्या अधिकार्यांनी महमूद व मजीद यांना पुराव्यासकट सखोल तपासणीसाठी सामोरे गेले त्यावेळी दोघांनी अल कायदाबरोबर परमाणू, रासयनिक व जैविक शस्त्रांबद्दल पूर्ण व खुलासेवार चर्चा केल्याचे कबूल केले. बुश-४३ यांनी UTN ला बेकायदेशीर ठरवून त्या संस्थेची व महमूद, मजीद व तुफैल यांची सर्व संपत्ती गोठवून टाकली. पण मुशर्रफ व ISI करत असलेल्या 'लीलां'कडे मात्र लक्ष दिले नाहीं.
पण पाकिस्तानने महमूद व मजीदविरुद्ध कारवाई न करता त्यांनी अल कायदाला अण्वस्त्रसज्ज बनविण्याबाबत त्यांच्याविरुद्धच्या पुराव्याला कमी लेखले. "या दोन शास्त्रज्ञानी अल कायदाला अण्वस्त्रसज्ज केल्याची शक्यता शून्य आहे कारण अशा कामाला कोट्यावधी डॉलर्स व ५० वर्षे लागतात" असे मुशर्रफ यांचे PAEC तील ज्येष्ठ अधिकारी आढ्यतेने म्हणाले. पण हे दोन शास्त्रज्ञ अल कायदाला युरेनियम अतिशुद्धीकरणाचा प्रकल्प बसवून देत नव्हते तर थोडेसे अतिविघटनशील मूलद्रव्य देऊन अणूबाँब बनविणे किंवा ते मूलद्रव्य एका स्फोटकाला बांधणे हे काम करता आलेच असते व असा स्फोट एकाद्या शहराला दूषित करायला पुरेसा होता. महमूदनी ते पॉलिग्राफच्या चांचणीत वारंवार अनुत्तीर्ण व्हायला त्यांची खराब प्रकृती व उच्च रक्तदाब हीच कारणे होती अशी मखलाशी केली. मुशर्रफना हे दोघे न्यायालयात काय सांगतील याची भीती असल्याने त्यांच्यावर कुठलाही खटला चालविला नाहीं किंवा खानसाहेबांनाही चौकशीला सामोरे जाऊ दिले नाहीं[६].
२००१ साल संपले तरी बुश-४३ यांचे बिन लादेनना जिवंत अथवा मृत पकडण्याचे' लक्ष्य़ अपुरेच राहिले व अल कायदाचे हजारो लढवय्ये अफगाणिस्तान-पाकिस्तान सीमेवरील तोराबोराच्या पर्वतांतील गुहात लपलेलेच राहिले. त्यानंतर थोड्याच दिवसांत गुलबुद्दिन हिकमतयार हा अमेरिकेचा कडवा मुजाहिदीन शत्रू व हमीद गुलचा अफगाणिस्तानमधील 'खास माणूस' तिथे प्रकट झाला व त्याने या सर्वांना पाकिस्तानात सुरक्षित ठिकाणी नेले. पण नरसंहारक्षम शस्त्रास्त्रांच्या शोधाला आता कुठे सुरुवात झाली होती!
अमेरिकेने अफगाणिस्तानमधील पन्नास-एक ठिकाणांहून अल कायदाने बनविलेली अनेक कागदपत्रे हस्तगत केली. ही सारी कागदपत्रें मुशर्रफ यांच्या मार्गदर्शनाखाली काश्मीरमध्ये घुसवण्यासाठी तयार केलेल्या दहशतवाद्यांच्या प्रशिक्षणासाठी बनविलेल्या साहित्याचाच भाग होती. काबूलमधील रहिवाशांनी CIA च्या अधिकार्यांना अरब वरिष्ठ रहात असलेल्या वझीर अर्कवार खान यांच्या घराकडे नेले. तिथेही घाईघाईत पळताना अल कायदाच्या हस्तकांनी खूप कागदपत्रें मिळाली त्यात अल कायदाचे नरसंहारक्षम शस्त्रास्त्रांचे प्रमुख अबू खबाब अल-मास्री[७], [७अ] यांना लिहिलेल्या १२ जानेवारीला लिहिलेल्या पत्राचा कांहीं भागही मिळाला. तसेच प्रशिक्षण घेत असलेल्या विद्यार्थांच्या अस्ताव्यस्त पडलेल्या वह्यांत प्लुटोनियम किंवा युरेनियम वापरून अणूबाँब बनविण्याची कृतीही सापडल्या व हे 'गावठी' बाँब चालले असते असे मत ते बनवू शकणार्या पाश्चात्य तज्ञांचे मत पडले. मुखपृष्ठ व पहिले पान नसलेल्या व अरबी लिपीत लिहिलेल्या एका २५-पानी पुस्तिकेत लिहिले होते "अणूबाँब हवा असलेल्यांना प्रथम युरेनियम अतिशुद्धीकरण करणारा कारखाना उभारला पाहिजे"! त्यात "super bombs," "nuclear fission" व "isotopes" यासारखे महत्वाचे शब्द विद्यार्थ्यांचे ध्यानाकर्षण करण्यासाठी ठळक शाईत निळ्या बोरूने लिहिले होते. पुस्तिकेत विविध तर्हेचे अणूबाँब, अणूबाँब स्फोटामागील पदार्थविज्ञान, परमाणूविषयक पदार्थांचे गुणधर्म, युरेनियम-२३५ शुद्धीकरणाचे/वितळविण्याचे (smeltइन्ग्) तपमान, तसेच गावठी अणूबाँब बनविण्याची 'झटपट' पद्धतीही दिलेली होती.
IAEA मध्ये शस्त्रास्त्रांचे निरीक्षण करणार्या भूतपूर्व अधिकार्यांनी या पत्रिकेतील super bombs बद्दलची माहिती वाचल्यावर मत दिले कीं तिथे असलेली माहिती सार्वजनिक क्षेत्रातील वाचनात मिळणार्या माहितीपेक्षा खूपच विस्तृत होती. जरी या कागदपत्रावरून अल कायदाचे तज्ञ प्रत्यक्ष पाकिस्तानने १९९८ साली चांचणी केलेल्या बाँबसारखा बाँब बनवायच्या किती जवळ गेले होते हे सांगणे जरी अवघड असले तरी स्फोटकांच्या तज्ञांनी अस निष्कर्ष काढला कीं अल मास्रीच्या वर्गातील विद्यार्थ्यांना बंदुकीच्या प्रकारचा अणूबाँब बनवता आला असता. या प्रकारात बंदुकीतून अतिशुद्धीकृत युरेनियमची गोळी दुसर्या एका अतिशुद्धीकृत युरेनियमच्या गोळ्यात वेगाने घुसवून त्यांचे विघटन करून नरसंहार करता येतो.
इतर कागदपत्रांवरून असे दिसले कीं अल मास्रींनी बाहेरून मदत घेण्याचा प्रयत्न केला होता. जून १९९९च्या एका पत्रात त्यांनी अल कायदाच्या सभासदांना शिक्षणसंस्थांत प्रवेश देववून त्यांना परमाणूक्षेत्रातील तज्ञांशी निकटचे संबंध स्थापण्यास मदत करून त्या संबंधांचा अल कायदाच्या कामाच्या पहिल्या टप्प्यात खूप फायदा करवून घेण्याबद्दल लिहिले होते. तालीबानची अफगाणिस्तानवरील पकड जेंव्हा नष्ट करण्यात आली आणि त्यांना त्यांच्या छाप्यात कायकाय मिळाले ते तपासले तेंव्हां बुश-४३ यांच्या सरकारने जाहीरपणे अल कायदाने नरसंहाराची शस्त्रें मिळविली असल्याच्या शक्यतेबद्दल जनतेला ताकीद द्यायला सुरुवात केली. संरक्षणमंत्री रम्सफेल्ड यांनी तर ओसामा बिन लादेनना अशा शस्त्रांची प्राप्ती झाल्याची शक्यता असल्याचेही जाहीर केले. संयुक्त राष्त्रांच्या आमसभेत बोलतांना बुश-४३ यांनी सुचवले कीं दहशतवादी नरसंहाराच्या शस्त्रास्त्रें शोधत असून ती वापरून त्यांच्या तीव्र द्वषाचे रूपांतर वंशसंहारात होण्याची शक्यता आहे.
मग २००२च्या उन्हाळ्यात अल कायदाने प्रथमच स्वत:च्या प्रलयकारी विध्वंसशक्तीची कबूली दिली. ९/११ च्या प्रमुख संयोजक असल्याचा आरोप असलेल्या आणि FBI ने most-wanted दहशतवाद्यांच्या यादीत घातलेल्या खलिद शेख महंमद यांनी 'अल जझीरा' चित्रवाहिनीच्या योस्री फौदा या वार्ताहाराला कराचीत एका अज्ञात स्थळी मुलाखत दिली[८] त्यात त्यांनी सांगितले कीं ते अल कायदाचे लष्करी समितीचे प्रमुख होते व ९/११ च्या आधीच्या योजनेत दोनेक परमाणू सुविधांना लक्ष्य करण्याचे ठरत होते, पण तो बेत त्यावेळेपुरता पुढे ढकलण्यात आला होता. खलिद पुढे म्हणाले कीं अल कायदाने नेहमीची शस्त्रे परमाणू सुविधांवर वापरायची योजना आखली होती, पण अफगाणिस्तानमध्ये सापडलेल्या कागदपत्रांवरून हे स्पष्ट झाले होते कीं एकादा गावठी अणूबाँब वापरायची योजनाही अल कायदाच्या विचारार्थ होती. खलिदना मार्च २००३ मध्ये ISI ने रावळपिंडीत अटक केले व त्याला अमेरिकनांच्या हवाली केले. त्यांना CIA च्या विमानात घालून ग्वांटानेमो बे येथील तुरुंगात टाकण्यात आले. बिन लादेननाही असेच पकडून अज्ञात स्थळी हलवायची योजना होती.
ओसामा बिन लादेनचा प्रवक्ता म्हणवणार्या सुलेमान अबू घेईथसारख्यांनीही धमक्या दिल्या. सुलेमानने एक चार भागांचा निबंध एका मुजाहिदीन वेबसाईटवर लिहिला होता व त्यात "अल कायदाला ४० लाख अमेरिकनांना मारण्याचा हक्क आहे व त्यातली २० लाख तर मुले असतील, ऐंशी लाख माणसे निर्वासित होतील तर लाखों जखमी व पांगळी होतील." या आकडेवारीवरून हा अण्वस्त्रांनी केलेला हल्ला होता यात शंका नाहीं.
अमेरिकेच्या न्यायखात्याने अल कायदाचा हालचालींचा व कारवायांचा आघाडीचा संयोजक व संघटक म्हणून वर्णन केलेला अबू झुबैदा २८ मार्च २००२ रोजी पाकिस्तानात पकडला गेल्यावर गावठी अणूबाँब्सच्या हल्ल्याची काळजी आणखी तीव्र झाली. दोन वर्षें अमेरिकेने आग्रह करूनही पेशावरला उघडपणे रहाणार्या अबूला पाकिस्तानच्या मदतीने पकडले नव्हते तर अमेरिकेच्या राष्ट्रीय टेहळणी कार्यालयाने त्यांच्या मोबाईल फोनवरून केलेल्या फोन्सचा मागोवा घेत फैसलाबाद येथील एका घरात पकडले. त्याच्या FBI ने केलेल्या चौकशीत त्याने मान्य केले कीं अल कायदाला 'गावठी' अणूबाँब बनविण्यात खूप रस होता व चौकशीत त्यांनी सांगितले कीं आता त्यांना असा अणूबाँब बनवायची पद्धती कळली होती.
९/११ च्या घटनेनंतर नऊ दिवसांनी दूरचित्रवाणीवरून अमेरिकन जनतेला दिलेल्या भाषणात बुश-४३ म्हणाले कीं अमेरिकेचे दहशतवादाविरुद्धचे युद्ध अल कायदा संघटनेबरोबर सुरू होते, पण तेथेच संपत नाहीं व ते प्रत्येक दहशतवादी संघटनेला नेस्तनाबूत केल्याशिवाय संपणार नाहींय्. या संदेशाबरोबर बुश यांनी जगाला जणू सांगितले कीं अमेरिका आता एका अशा मोहिमेवर आहे कीं ती शत्रूने हल्ला करण्याच्या आतच प्रतिहल्ला करेल. पहिले पाऊल होते अफगाणिस्तानचे. दुसरे पाऊल अमेरिका कुठे टाकेल यावरून पाकिस्तान व भारत यांमध्ये शांतता आहे कीं नाहीं यावर ठरणार होते. २००१ च्या हिवाळ्यात अशीही चर्चा होती कीं अमेरिकन सैन्य अल कायदाच्या जुन्या तळावर, सोमालियावर, स्वारी करेल! इथून पूर्वी अल कायदाने कारवाया केल्या होत्या व अफगाणिस्तानमधून पाकिस्तान किंवा इराणमार्गे पळून आल्यावर ते सोमालियात पुन्हा संघटित होण्याच्या योजना आखत होते. कोलिन पॉवेल यांच्या या कल्पनेत सुदान, येमेन व फिलिपाईन्सचाही समावेश होता. पण पॉवेल यांच्या कल्पनेला स्थानीय सरकारचे व लष्कराचे सहाय्य लागणार होते.
पण त्याआधीच रम्सफेल्ड, वुल्फोवित्स, आर्मिटेज व इतर नूतनसनातन्यांनी पुढची स्वारी कुठे करायची हे ठरवून टाकले होते. त्याबाबत राष्ट्रपतीपदाच्या निवडणूक जाहीरनाम्यात बुश-४३ यांनी याच मुद्द्यावर प्रचारही केला होता. या चांडाळचौकडीने व कांहीं इतर आघाडीच्या नवपुराणमतवादी[८अ] प्रतिनिधींनी १९९८ मध्ये क्लिंटन यांच्याशी सद्दामला गादीवरून खाली उतरविण्याबद्दल आग्रही प्रतिपादन केले होते व त्यातील कांहीं रम्सफेल्ड आयोगाचेही सभासद होते आणि त्यांनी इराक, इराण व उत्तर कोरिया या तीन राष्ट्रांची जगातील सर्वात घातक राष्ट्रे म्हणून जाहीर केली. बुश-४३ यांनी याच तीन राष्ट्रांना 'दुष्टचक्र'[९] असे नाव दिले होते (रेगन यांनी सोविएत संघराज्याला दुष्टसाम्राज्य[९] असे नांव दिले होते त्याची आठवण होते.)
रम्सफेल्ड, वुल्फोवित्स, आर्मिटेज, पर्ल, झाल्मय खलिलझाद, श्नायडर, बोल्टन व वूल्सी यांनी १९९८ पासून अमेरिकेला, अमेरिकन सैन्याला, मित्रांना व मित्रराष्ट्रांना सर्वात जास्त भयकारी देश म्हणून जाहीर केलेल्या या तीन देशांना ताकीत देण्यात आली. बुश-४३ म्हणाले होते कीं अमेरिकेने या देशांनी केलेल्या नरसंहारक शस्त्रास्त्रांमधील प्रगतीची दखल खूप गंभीरपणे घेतली होती व जे देश अमेरिकेच्या लष्करी शक्तीपुढे झुकणार नाहींत त्यांना लक्ष्य केले जाईल. ते पुढे म्हणाले कीं अमेरिका त्या क्षणापासून जगाची विभागणी अमेरिकेबरोबर असलेले चांगले देश व अमेरिकेविरुद्ध असलेले दुष्ट देश अशी करणार असून दुष्ट राष्ट्रांची निर्भत्सना करण्यात येईल असेही ते म्हणाले होते. पण ज्या राष्ट्राच्या शास्त्रज्ञांनी या दुष्टचक्राला ही नरसंहारक अस्त्रे बेजबाबदारपणे विकली होती व अद्यापही असली प्रलयंकारी शस्त्रास्त्रांचा त्या राष्ट्रांशी सौदे सुरूच होते त्या पाकिस्तानचा मात्र कुणीही उल्लेखही केला नाहीं
जून २००२ मध्येही बुश-४३ यांनी जेंव्हां शत्रू बलवान व्हायच्या आधीच त्याच्यावर स्वारी करण्याबाबतची अमेरिकेची राष्ट्रीय डावपेचयोजना[१०] अमेरिकन लष्करी शिक्षणाची पंढरी समजल्या जाणार्या 'वेस्ट पॉइंट' या लष्करी प्रबोधिकेत नव्याने बाहेर पडणार्या हजारो 'कॅडेट्स'ना संबोधताना जाहीर केली त्यातही पाकिस्तानचा उल्लेख केला नाहीं. २०० वर्षांच्या लष्करी प्रघातांपासून दूर जात बुश-४३ म्हणाले कीं "आता अमेरिका युद्ध शत्रूच्या भूमीवर नेऊन त्याच्या सर्व योजना उद्ध्वस्त करून सर्वात जास्त धोक्यांना ते अमेरिकेपर्यंत येण्याच्या आधीच सामोरे जाऊ इच्छिते. कारण धोका आपल्यापर्यंत येईपर्यंत वाट पाहिल्यास फार उशीर झालेला असेल". २००२ साल उजाडेपर्यंत ब्रिटिश हेरखात्यांच्या विविध संघटनांच्या खानसाहेबांबद्दलच्या चिंता इतक्या तीव्र झाल्या होत्या कीं संयुक्त गुप्तहेर संघटना समितीच्या[११] 'व्हाईटहॉल'मधील मंत्रीमंडळाच्या कार्यालयात झालेल्या बैठकीत त्यांच्या हालचालींबद्दल चर्चा झाली. ही बैठक (forum) ब्रिटनच्या सर्व गुप्तहेर संघटना एकत्र भेटून ब्रिटनला असलेल्या मोठ्यात मोठ्या धोक्याबद्दल चर्चा करण्यासाठी भरते. मार्च २००२ मध्ये झालेल्या बैठकीत या गुप्तहेर संघटनांना खानसाहेबांबद्दल व पाकिस्तानच्या अण्वस्त्रप्रसारविरोधी कारवायांबद्दल सविस्तर मूल्यमापन करायची आज्ञा मिळाली. त्या आधी २००० साली चर्चा झाली होती त्यापेक्षा आता ही शंका जास्त स्पष्ट झाली होती व कमीत कमी एक मध्यपूर्वेतील राष्ट्राला (बहुदा लिबियाला) असे तंत्रज्ञान व साधने विकल्याची शंका त्यांना आली होती. त्याखेरीज खानसाहेबांनी मलेशियात स्वतःची खासगी उत्पादन सुविधा उभी केली होती व ती त्यांचे सहकारी ताहीर चालवत होते.
परदेशातील त्यांच्या हस्तकांकडून माहिती जमवून JIC ला कळले कीं ताहीरच्या १९९८च्या विवाहापासून खानसाहेबांनी दुबईच्या ४४ वार्या केल्या होत्या. ताहीरच्या लग्नातच खानसाहेबांनी आपल्या सहकार्यांना त्यांचा पाकिस्तानातून बाहेर पडून दुबई, दक्षिणपूर्व आशिया व आफ्रिका इथे हलायचे ठरविली होते. खानसाहेबांच्या १९७०पासून सुरू झालेल्या हालचाली आता जास्त तीव्र झाल्या होत्या. ब्रिटिश गुप्तहेरसंघटना खानसाहेबांच्या ग्रिफिनसारख्या जुन्या सहकार्यांच्या मागावर होतेच. जरी ग्रिफिन यांचा २००२साली खानसाहेबांबरोबरचा धंदा जवळजवळ संपुष्टात आलेला होता तरी त्यांना आपल्या मागावर लोक आहेत याची जाणीव झाली. खरे तर ताहीरना नजरेत ठेवायला हवे होते पण ग्रिफिन यांच्या मागावर लोक तैनात होते. २००२ पर्यंत ताहीर यांची SMB Computers ही कंपनी भरभराटीला आली होती. तिथे २०० लोक कामावर होते. रोजचा धंदा ताहीरचे बंधू सईद पहात तर ताहीर SMB Computers च्या छत्राखाली दडून खानसाहेबांचा अण्वस्त्रप्रसाराचा लिबिया, इराण व उत्तर कोरिया येथील धंदा बघत होता. त्याने आता एक नवीन उत्पादनकेंद्रही स्थापले होते.
ताहीरच्या नझीमाबरोबरच्या लग्नामुळे त्याला मलेशियात रुबाब होता व मलेशियाच्या भावी पंतप्रधानाच्या मुलाशी दोस्ती झाली. त्याच्या SCOMI या नावाच्या कंपनीत प्रतीकात्मक अशी २५ टक्के silent partnership सुद्धा त्याला मिळाली व तो आता मलेशियात एक नवी उत्पादन आघाडी उघडू पहात होता. ताहीरच्या मनात कांहीं कल्पना होत्या ज्या त्याला व खानसाहेबांना उपयुक्त होत्या.
खानसाहेबांना लिबिया, इराण व उत्तर कोरियाला अण्वस्त्रनिर्मितीला लागणारे घटकभाग पोचवायचे होते. दिवसेंदिवस हे घटकभाग पाश्चात्य देशातून मिळवणे अवघड होत चालले होते कारण तेथील कस्टम्सचे अधिकारी यातली कुठली सामुग्री KRL शी किंवा पाकिस्तानशी संबंधित आहे काय याची लगेच तपासणी करत. खानसाहेब बरेच घटकभाग KRL मध्येच बनवत पण ते भाग पाकिस्तानमधूनही बाहेर काढणे अवघड होऊ लागले होते. त्यामानाने मलेशिया ही नवी जागा होती. तिथे कुठलाच परमाणू कार्यक्रम सुरू नसल्यामुळे मलेशियाकडे IAEA चे लक्ष नव्हते व त्या देशात अण्वस्त्रनिर्मितीत व इतरही वापरता येतील अशा दुहेरी वापराच्या घटकभागांच्या निर्मितीविरुद्ध व निर्यातीविरुद्ध कुठलेच कायदे नव्हते. त्यामुळे खानसाहेबांना हवी असलेली लोकांच्या नजरेत नसलेली ही एक आदर्श जागा होती.
डिसेंबर २००१ मध्ये ताहीरने SCOMI कंपनीपुढे एक नव्या धंद्याचा प्रस्ताव ठेवला. तो होता "पेट्रोलियम" उद्योगासाठी लागणारे अतीशय अचूक मापाचे अल्युमिनियमचे घटकभाग बनवू शकणारा अभियांत्रिकी कारखाना[१२]. युरोपियन अभियंते मलेशियाला येऊन सारी यंत्रे बसवून व सुरू करून देणार होते व Bikar Metal नावाच्या एका जर्मन कंपनीबरोबर उत्तम दर्जाचे अल्युमिनियम पुरवण्यासाठी करारही झाला होता. ताहीरनी दोन कंपन्यांशी निर्यातीसाठीही करार केले होते. मलेशियाहून निर्यातीसाठी अर्याश ट्रेडिंग कंपनी आणि ग्रिफिन यांच्या Gulf Technical Industries बरोबर दुबईला माल उतरवून घेण्यासाठी. गंमत म्हणजे ग्रिफिन यांनी आपल्याला यातले कांहींच माहीत नव्हते असे सांगितले होते!
डिसेंबर २००१ मध्ये ताहीरनी मलेशियाचे तत्कालीन उपपंतप्रधान असलेले अब्दुल्ला बडावी यांच्या कमाल अबदुल्ला या मुलाला भागीदार म्हणून घेऊन SCOMI Precision Engineering (SCOPE) ही कंपनी स्थापली. ताहीरनी पूर्वी कहूताला निर्वातीकरणासाठी लागणारे पंप पुरविणार्या कंपनीच्या निर्यातविभागाचे भूतपूर्व व्यवस्थापक फ्रेड टिनर यांचे सुपुत्र अर्स टिनर या स्विस तंत्रज्ञाला सल्लागार म्हणून नेमले. त्याने लागणारी सारी यंत्रसामुग्री ठिकठिकाणांहून आणून बसविली.
अर्स टिनरनी आपल्याबरोबर अल्युमिनियमच्या घटकभागांची ड्रॉइंग्जही आणली पण ते ती कुणालाही देत नसत. खरे तर ते अण्वस्त्रनिर्मितीत व इतरही वापरता येतील असे दुहेरी वापराचे घटकभाग वनवत होते पण याची कल्पना कारखान्यातील लोकांना, कमाल अब्दुल्लाला वा क्वाला लुंपूरमधील उच्चभ्रू समाजातील लोकांनाही नव्हती. मलेशियासारख्या परमाणूविज्ञानापासून दूर असलेल्या देशात उत्पादन, कारखाना चालवणारे होते स्विस अभियंते, कच्चा माल येत होता जर्मन व स्विस कंपन्यांकडून आणि पाकिस्तानी नांवांचा मागमूसही नाहीं! त्यामुळे ही सुविधा गुप्तहेरसंघटनांना अदृश्यच होती.
ताहीर या कंपनीचे अध्यक्षपद भूषवीत होते. त्यांनी अगदी वेळेवर दुबई सोडले होते. २००२च्या ऑक्टोबरमध्ये ब्रिटिश कोर्टांनी त्यांच्या इंग्लंडमधील भागीदार अबू बक्र सिद्दीकींवर निर्यातीवरील प्रतिबंध डावलून अण्वस्त्रनिर्मितीसंबंधित सामुग्री पाकिस्तानला पाठविल्याबद्दल २० महिन्यांची 'निलंबित/स्थगित' कैद व ६००० पौंड दंडाची शिक्षा दिली. पण नंतर CIA प्रमाणेच ब्रिटिश संघटनेनेही सरकारला या उद्योगगटाला नजरेखाली ठेऊन काम करू दिल्यास जास्त सविस्तर माहिती मिळेल व त्यामुळे पाकिस्तानच्या या धंद्याची पाळेमुळे खणून टाकता येतील म्हणून कांहींही थेट कारवाई न करण्याचा सल्ला दिला. हा निर्णय ब्रिटनचे पंतप्रधान ब्लेअरना सोयीचा होता कारण त्यांना पाकिस्तान व त्यांचे अण्वस्त्रप्रसाराच्या कारवायांपेक्षा इराकमधील आगामी युद्धाबाबत व युद्धनीतीबद्दल बुश-४३ यांच्याबरोबरच्या चर्चेत जास्त रस होता. या बैठकीनंतर ब्लेअरनी "आता नरसंहारक्षम शस्त्रास्त्रांच्या मुद्द्याकडे दुर्लक्ष करून चालणार नाहीं तर जगाला असलेल्या या धमकीला आणि धोक्याला सामोरे जाऊन तिला वेळीच थोपविले पाहिजे" असे विधान केले. नरसंहारक्षम शस्त्रास्त्रांचा नाश करणे हाच सद्दाम हुसेनला पदच्युत करण्यामागील हेतू होता. पण ब्रिटिश व अमेरिकन गुप्तहेरसंघटनांकडून "अण्वस्त्रप्रसाराचे टायफॉउड मेरी" या टोपणनावाने उल्लेखिले जाणार्या खानसाहेबांच्या कारवायांना "केवळ पार्श्वभूमीवरील सहभाग" असे पंतप्रधानांकडून संबोधण्यात आले. 'व्हाईट हाऊस'च्या खास कार्यकारी गटाने पाकिस्तान अण्वस्त्रनिर्मितीबद्दलचे तंत्रज्ञान इतर राष्ट्रांना विकत असल्याचे घोषित केल्यामुळे प्रकाशझोतात आलेले खानसाहेब पाच वर्षें उलटली तरी आपली कुकर्मे करतच होते! आणि त्यांच्यावरील कारवाईतील प्रत्येक विलंबामुळे पाकिस्तान नवनवे सौदे करत होता.
पाकिस्तानकडे दुर्लक्ष करून इराकवर लक्ष केंद्रित करण्याचे समर्थन करतांना ब्लेअर म्हणाले कीं "९/११ नंतर कारवाई करण्याच्या मूलतत्वांत बदल करणे आवश्यक आहे. इराण, उत्तर कोरिया, लिबिया व खानसाहेबांचा गट या समस्या आहेतच, पण सुरुवात इराकपासून करणे आवश्यक आहे". तोवर अनेक वर्षांपासून सद्दाम हुसेन यांनी नरसंहारक्षम शस्त्रास्त्रनिर्मितीच्या इराकच्या कारवायांबद्दलच्या संयुक्त राष्ट्र संघटनेच्या ठरावांना धुडकावले होते व IAEA च्या निरीक्षणाला सतत आडकाठी आणून त्यांना हताश केले होते. त्यामुळे इराकवर कारवाई करून सार्या जगाला एक तर्हेचा संदेश द्यायचा होता कीं त्यांना आता आंतरराष्ट्रीय जबाबदार्या पार पाडव्याच लागतील व त्यामुळे दहशतवाद्यांना असली शस्त्रें मिळणार नाहींत. पण पाकिस्तानकडे काणाडोळा कां याचा उल्लेखही त्यांच्या निवेदनात नव्हता!
मुख्य विक्रेत्याला मोकळे सोडून त्याच्या गिर्हाइकाला मारण्याचा हा न्याय अजब होता! पाकिस्तानने दहशतवादी आणि अण्वस्त्रे एकत्र आणली होती आणि परिणामतः खानसाहेबांचे सहकारी/शास्त्रज्ञ बिन लादेनना राजरोसपणे भेटत होते! आणि तरीही सद्दाम यांच्यावर नेम धरला जात होता व नरसंहारक्षम शस्त्रास्त्रें नष्ट करण्यासाठी शुभारंभ करायचा होता इराकपासून!
जुलै २००२ मध्ये इंग्लंडचे परराष्ट्रमंत्री जॅक स्ट्रॉ म्हणाले होते कीं सद्दाम हुसेन आपल्या शेजारी राष्ट्रांना धमक्या देत नव्हत व त्यांची अण्वस्त्रनिर्मितीक्षमता लिबिया, इराण व उत्तर कोरियापेक्षा निश्चितच कमी होती. स्ट्राँच्यामतें इराकवरील चर्चा पाश्चात्य राष्ट्रांची अण्वस्त्रप्रसारविरोधाची क्षमता कमी करत होती. त्याच महिन्यात JICमध्ये[११] खानसाहेबांबद्दल पुन्हा चर्चा झाली व निष्कर्ष हा निघाला कीं पाकिस्तान केवळ युरेनियमच्या अतिशुद्धीकरणाचे तंत्रज्ञानच विकत नसून अणूबाँबच्या संरचना (व कदाचित् अणूबाँबही) विकत आहे! म्हणजे एकादी खासगी कंपनी एकाद्या गिर्हाइकाला युरेनियमच्या अतिशुद्धीकरणाच्या सर्व सुविधा/सोयी देण्याचे ही पहिलेच उदाहरण होते[१३]. आणि ही 'खासगी कंपनी' किंवा गिर्हाईक इराक नव्हते. खानसाहेबांची चांडाळचौकडी नको ती कारवाई त्याचवेळी करून जगाचे लक्ष इराककडून दुसरीकडे वेधून इराकविरोधी मोहीमेत अडचण आणणार नाहीं अशी बुश-४३ व ब्लेअर यांना आशा होती! पण ऑगस्ट २००२ मध्ये NCRI[१४] या इराणी हद्दपार गटाने वॉशिंग्टनच्या विलार्ड हॉटेलमध्ये बोलावलेल्या एका खास पत्रकार परिषदेत त्यांचे प्रवक्ते अलीरेझा जाफरजादे यांनी इराण तेहरानच्या दक्षिणेस असलेल्या वाळवंटातील अराकला एक जडजलाची[१५] व नातांझला एक युरेनियम अतिशुद्धीकरणाची अशा दोन गुप्त परमाणू सुविधा उभारत होते असे उघड केले. म्हणजे आपल्या खर्या लक्ष्यावरून नजर बाजूला करण्याच्या स्ट्राँच्या ताकिदीनंतर एकच महिन्यात पाकिस्तानचे आणखी एक गिर्हाईक जगापुढे आले.
परमाणूसुविधांची जागा इराणच्या नकाशावर जाफरजादे दाखवत असताना ते नीट पहाण्यासाठी जमलेल्या छायाचित्रकारांनी आणि वार्ताहारांनी एकच रेटारेटी केली. जगाला इराणचे बूशहर येथील आधी जर्मनीच्या मदतीने व नंतर रशियाच्या मदतीने चालणारे मुलकी अणुविद्युतकेंद्र सोडल्यास इतर कुठल्या आण्विक महत्वाकांक्षा असल्याचे जगाला माहीत नव्हते. या दोन नव्या प्रकल्पांची बातमी चिंताजनक होती पण जाफरजादेंचा इराणकडे खूप प्रगत अशी युरेनियम अतिशुद्धीकरणाची सुविधा असल्याचा आरोप जास्त विस्मयकारक होता. अशी सुविधा ते फक्त पाकिस्तानच्या मदतीनेच उभी करू शकले असणार हे अण्वस्त्राबद्दल माहिती असणार्या कुणालाही कळले असते.इराणचे शास्त्रज्ञ खूपच जास्त प्रगत अशा अण्वस्त्रनिर्मितीक्षम युरेनियम अतिशुद्धीकरणाच्या प्रकल्पात गुंतले असले तरी त्याने IAEA चे लक्ष त्यांच्या प्लुटोनियम प्रकल्पाभोवतीच गुरफटून ठेऊन त्यांना या प्रकल्पाचा पत्ता लागू दिला नव्हता!
८ मीटर खोल अशा तळघरात व अडीच मीटर जाडीच्या काँक्रीटच्या भिंतींनी सुरक्षित अशा दोन मोठ्या दालनांत व वाळवंट विनाश प्रकल्प या बुरख्याखाली चालविला जाणारा हा प्रकल्प आता इराणला आणखी कांहीं वर्षांत अण्वस्त्रचांचणीच्या टप्प्यापर्यंत आणणार होता. इराणचे राष्ट्राध्यक्ष मोहम्मद खतामी हे स्वतः या प्रकल्पावर देखरेख करत होते तर इराणचे त्यावेळचे पंतप्रधान मुसावी रोजची कामे पहात होते. सेंट्रीफ्यूजेसचे तज्ञ होते इराणच्या त्यावेळच्या संरक्षण उद्योग संघटनेचे ज्येष्ठ अधिकारी डॉ. मोहामेदी. या पत्रकार परिषदेनंतर सर्व वार्ताहार "पाश्चात्य राष्ट्रांना विरोध करण्याची शपथ घेतलेला इराण अणूबाँब बनविणार" असे मथळे जगभर देण्याच्या कामाला लागले.
बुश-४३ आणि ब्लेअर यांच्या दृष्टीने ही बातमी फारच अवेळी फुटली होती. इराणच्या NCRIमुळे उद्भवलेला धोका सद्दाम यांच्या धोक्यापेक्षा जास्त गंभीर असल्याबद्दल त्याच दिवशी विचारणा केली असता परराष्ट्रमंत्रालयाच्या प्रवक्त्याने ती उडवून लावली. उलट इराणच्या NCRI ची लष्करी फळी मुजाहिदीन-ए-खल्क (MEK) परराष्ट्रमंत्रालयाच्या दहशतवाद्यांच्या यादीत असून तिचे सद्दाम यांच्याशी संबंध आहेत असे सांगितले.
पाठोपाठ इंटरनेटवरील ब्लॉग्जवर जाफरजादेच्या विरोधात लेख यायला सुरुवात झाली. इराण १९७९ साली सोडल्यावर ते कसे इराकी कुर्ड व अरब मार्श जमातीच्या १९९१च्या पहिल्या आखाती युद्धानंतरच्या शिरकाणात सामील असलेल्या MEK ला जाऊन मिळाले, नरसंहारक्षम शस्त्रास्त्रें संयुक्त राष्ट्रांच्या निरीक्षकांपासून लपवून ठेवण्यात त्यांनी इराकी गुप्तहेरसंघटनांना कशी मदत केली, एकदा जाफरजादे आत्मघाती बाँबर बनायला कसे स्वतःहून तयार झाले होते व त्यांनी इराकमधील दहशतवाद्यांच्या प्रशिक्षणकेंद्रात कसे प्रशिक्षण घेतले होते वगैरे बातम्या लागलीच ब्लॉग्जवर दिसू लागल्या. लागलीच अमेरिकेत NCRI बंदी आली, पण ग्रीन कार्डधारक जाफरजादे अमेरिकेत राहिले व इराणबद्दलच्या बातम्या देण्यासाठी फॉक्स न्यूजमध्ये काम करत राहिले.
पण इराणच्या अण्वस्त्रनिर्मितीप्रकल्पाबद्दलची बातमी जाफरजादेंनी फोडायच्या आधी दहा वर्षांपासून ती पाश्चात्यांना माहीत होती पण ते ती गुप्त ठेवत होते हे जाफरजादेंना माहीत नव्हते! ती बाहेर पडल्यानंतर नरसंहारक्षम शस्त्रास्त्रसज्ज इराकवर आधीच हल्ला करायच्या युक्तिवादाच्या ठिकर्या उडाल्या. पाकिस्तानने इराणबरोबर अण्वस्त्रनिर्मितीबद्दलचा करार १९८७ सालापासून केला केला होता, कांहीं इराणी शास्त्रज्ञ रिव्होल्यूशनरी गार्ड्सचे ब्रि.मोहम्मद एस्लामी यांची खानसाहेब, ताहीर व फरूक यांच्याव्बरोबरची दुबईतील एका हॉटेलमधली भेट, एस्लामींची कालबाह्य P-l सेंट्रीफ्यूजेससाठी व खानसाहेबांच्या मेबुज व लर्च या युरोपस्थित मित्रांकडूनच्या घटकभागासाठी ३० लक्ष डॉलर्स देण्याबद्दलची मान्यता यासारखी संपूर्ण माहिती CIA ला चांगली माहीत होती. त्याच वर्षीं AEOI[१६]चे संचालक रेजा अम्रोल्लाही यांनी PAECचे प्रमुख मुनीर खान यांच्याबरोबर ते दोघेही व्हिएन्नाला IAEA च्या बैठकीला गेले असतांना सहा इराणी शास्त्रज्ञांना PINSTECH[१६] येथे प्रशिक्षण देण्यासाठी करार केला. त्यानंतर लगेच एक नमुन्यादाखल सेंट्रीफ्यूज व २००० आणखी सेंट्रीफ्यूजेससाठीचे घटकभाग तेहरानला पाठविण्यात आले होते. पण त्यावेळी अफगाणिस्तानमध्ये अद्याप युद्ध चालूच होते व ज.बेग यांनी १९९० साली अमेरिकन्सना त्यांच्या इराणबरोबरच्या या कराराबद्दल बढाई मारली असली व पुढच्याच वर्षीं तेहरानला अण्वस्त्रांची संरचना विकण्यासाठी ते पुन्हा गेले असले तरी या घटनेच्याविरुद्ध बोलायची सोयच नव्हती.
ब्रिटिश व अमेरिकन गुप्तहेरसंघटनांना नेहमीच संशय होता कीं पाकिस्तानने P-l सेंट्रीफ्यूजेसच्या विक्रीनंतर रिव्होल्यूशनरी गार्ड्सना अण्वस्त्रांची संरचनासुद्धा विकली होती. पण शेवटी १९९० साली इस्रायलच्या IDF [१७] या गुप्तहेरसंघटनेच्या 'यूनिट-८२००'ने इराणच्या बिनतारी संदेशांत घुसून त्यांच्या पाकिस्तानी सौद्याबद्दलचे बोलणे ऐकले व याबद्दलचे भांडे फोडले. १९९५ साली इस्रायलच्या गुप्तहेरसंघटनेचे प्रमुख झालेले व नंतर IDFचेही प्रमुख झालेले ज.मोशे यालोन यांनी अमेरिकनांसमोर घसा फोडून इराण-पाकिस्तान संबंधांकडे त्यांचे लक्ष वेधण्याचा प्रयत्न वाया गेला होता पण त्यांना युरोपमध्ये जास्त यश आले. एकदा जर्मनीत जर्मन परराष्ट्रमंत्री त्यांना म्हणाले होते कीं त्यांना इराणच्या अण्वस्त्रनिर्मिती कार्यक्रमाची माहिती होती आणि त्यांनी इराण अण्वस्त्रसज्ज असल्याचा स्वीकार केला होता व युरोपियन राष्ट्रांनी त्याविरुद्ध कांहीं न करण्याचा निर्णय घेतल्याचे सांगितले. पाश्चात्य राष्ट्रांच्या मौनाने वैतागलेल्या 'मोसाद'ने मग ती बातमी मुद्दाम NCRIला फोडली व त्यांनी ती जाफरजादेंना दिली होती. त्यांना वाटले कीं ती बातमी इराणच्या त्यांच्या हस्तकाकडून मिळालेली आहे व त्यावरून त्यांनी ती बातमी सार्या जगापुढे १४ ऑगस्ट २००२रोजी 'विलार्ड हॉटेल'मधील पत्रकार परिषदेत फोडली.
एकदा फुटल्यावर ही बातमी वार्यासारखी पसरली. 'नातांझ'ची व तिथल्या बांधकामाची दोन ३०,००० स्क्वे.मी.ची चौकोनी भोके दाखविणारी चित्रे येऊ लागली. IAEA च्या एका भूतपूर्व शस्त्रास्त्र निरीक्षकाने केलेल्या हिशेबानुसार दोन्ही दालनात एकूण ५०,००० सेंट्रीफ्यूजेस बसविणे शक्य होते. युरेनियम अतिशुद्धीकरण SWU[१८] या परिमाणात मोजले जाते व प्रत्येक सेंट्रीफ्यूजच्या मालिकेमध्ये त्याच्या शुद्धीकरणात किती वृद्धी होते हे त्यावरून कळते. खानसाहेबांच्या सेंट्रीफ्यूजेसमध्ये दर वर्षी ५ SWU इतके शुद्धीकरण होत असे. म्हणजे नातांझमधील ५०,००० सेंट्रीफ्यूजेसमधून दर वर्षी १५०,००० SWU इतके शुद्धीकरण होऊन ७५ अणूबाँबना पुरेसे अतिशुद्धीकृत युरेनियम बनू शकणार होते. हे चित्र फारच भयंकर होते व इतकी सविस्तर माहिती बाहेर पाल्यावर इराणने IAEAला मान्य केले कीं त्यांनी युरेनियम अतिशुद्धीकरणाचा प्रकल्प हाती घेतला होता पण तो केवळ विद्युतनिर्मितीसाठी होता. मग IAEAचे प्रमुख महंमद एलबारादेई यांनी त्या जागेच्या निरीक्षणाची मागणी केली व इराणला ती मान्य करावीच लागली.
इराणला अण्वस्त्रनिर्मितीची साधने पाकिस्तानने दिली होती पण पाकिस्तानने इराकला संपूर्णपणे बनविलेला अणूबाँब विकायची तयारी दर्शविली होती. पण १२ सप्टेंबरला बुश-४३नी संयुक्त राष्ट्र संघटनेला संबोधताना केलेल्या २६ मिनिटांच्या भाषणात इराकमधील नरसंहारक्षम शस्त्रास्त्रांच्या गंभीर व वाढत्या धोक्याबद्दल बोलतांना सर्व श्रोत्यांना अमेरिकेच्या राष्ट्रीय सुरक्षा धोरणाबद्दलची पत्रके वाटली त्यात अमेरिकेने आपली आपणहून हल्ला करण्याचे धोरण जाहीर केले. "आम्ही आमच्या शत्रूला पहिला वार करू देऊ इच्छित नाहीं, अमेरिकेचे लष्कर शत्रूची नरसंहारक्षम शस्त्रास्त्रे त्यांचा आमच्याविरुद्ध वापर होण्याआधीच शोधतील व नष्ट करतील" हे धोरण त्यांनी जाहीर केले. इराकवर हल्ला होणार हे लक्षात आले होते पण अमेरिकेने सर्व नरसंहारक्षम शस्त्रास्त्रांवर लक्ष केंद्रित करायला हवे होते व धोक्याच्या तीव्रतेनुसार त्यांचा विनाश करयला हवा होता. "आम्ही जगातील सर्वात जास्त विघातक राज्यकर्त्यांना व दहशतवाद्यांना जगातील सर्वात जास्त नरसंहारक्षम शस्त्रास्त्रांनी आमच्या राष्ट्रावर तसेच आमच्या मित्रराष्ट्रांवर हल्ला करू देणार नाहीं" असे बुश-४३ यांनी जाहीर अतर केले पण पाकिस्तानचा अर्थातच उल्लेख केला नाहीं!
केवळ इराकवरील हल्ल्याच्या समर्थनार्थ इतर त्याहूनही मोठे धोके दडविणे भाग होते व त्यानुसार उत्तर कोरिया (पाकिस्तानच्या मदतीने) मोठ्या प्रमाणावर युरेनियमचे अतिशुद्धीकरण करत असल्याची बातमी दडपली गेली. पाकिस्तानने जरी अण्वस्त्र तंत्रज्ञानाच्या विक्रीचे धंदे थांबण्याचे वचन दिले असले तरी त्यांचे खानसाहेबांसह इतर शास्त्रज्ञ प्योंग्यांगला जातच होते व उत्तर कोरियाला अमेरिकेच्या उपग्रहांपासून लपवून हे धंदे कसे करायचे याचेही 'ज्ञान' देत होते. CIA चा उत्तर कोरियाबद्दलचा अहवाल दडपणे भाग होते. हा अहवाल आधीच "Top Secret sensitive compartmentalized information" म्हणून ठरविलेला असल्यामुळे तसे करणे सोपे होते व तसे केले गेलेही. त्यात उपपरराष्ट्रमंत्री जॉन बोल्टन या नवपुराणमतवाद्यांचा मोठा सहभाग होता! ACDAचे नॉर्म वुल्फ हे क्लिंटन यांच्या कारकीर्दीत वारंवार प्योंग्यांगला जात असत. बोल्टन यांच्या आगमनाआधी पाकिस्तानच्या उत्तर कोरियाच्या युरेनियम अतिशुद्धीकरणप्रकल्पाबद्दलची गुप्त माहिती त्यांच्या टेबलावर सातत्याने तीन वर्षें येत असे पण २००२ नंतर मात्र त्यांच्या टेबलवर माहिती अंशतःच येत असे. त्यामुळे अशा पुराव्यांवरील त्यांचा विश्वास कमी-कमी होत गेला. त्यांच्या व संपूर्न माहितीमध्ये खूपच गाळणी बसविली होती. बोल्टन, त्यांचे मदतनीस व अण्वस्त्रप्रसारबंदीच्या अधिकार्यांमधील संबंध शतृत्वाचे झाले होते.
बोल्टन यांची मजल अमेरिकेच्या अण्वस्त्रप्रसारबंदीच्या धोरणाच्या आड येणार्या आंतरराष्ट्रीय स्तरावरील व्यक्तींनाही कमी लेखण्यापर्यंत गेली. त्यात IAEAचे मुस्लिम पुढारी महमद एलबारादेईसुद्धा होते. IAEA ही संघटना वाटाघाटी करून तंटे संपविण्याचे धोरण चालवीत असे. एलबारादेईंना IAEAचे संचालकपद तिसर्यांदा हवे होते. बुश-४३ यांच्या सरकारने त्यांचा फोन 'टॅप' करविला होता व त्यांचे संभाषण त्यांच्याच विरुद्ध वापरायचा बेतही त्यांनी केला होता[१९].
अमेरिकेच्या राष्ट्रीय सुरक्षा सल्लागार असलेल्या काँडोलिझाबाईंनी अज्ञानाचा बुरखा वापरला. बुश-४३ यांच्या टेबलावर उत्तर कोरियाबद्दलचा अहवाल पोचला त्यानंतर कांहीं आठवड्यातच त्यांनी प्रतिनिधींना लिहिलेल्या पत्रात असा सल्ला दिला कीं प्योंग्यांगने युरेनियमचे अतिशुद्धीकरण सुरू करून "Agreed Framework"मधील तरतुदींचा भंग केल्याने त्या करारान्वये मिळणारा अमेरिकेच्या मदतीचा हक्क गमावला असला तरी बुश-४३ यांचे सरकार उत्तर कोरियाला जाडसर अशुद्ध तेलाचा व परमाणू तंत्रज्ञानाचा पुरवठा चालूच ठेवील. कांहीं दिवसांनंतर अमेरिकेच्या उपग्रहांनी अमेरिकेने पाकिस्तानला दहशतवादाविरुद्धच्या युद्धात वापरण्यासाठी दिलेल्या एका C-130 मालवाहू विमानाचा ते उत्तर कोरियाला जात असताना मागोवा घेतला व ते परतताना त्या विमानाने प्रक्षेपणास्त्रांचे घटकभाग उचलून पाकिस्तानला आणलेले पाहिले.
उत्तर कोरियाच्याबाबतीतले एक भूतपूर्व गुप्तहेरतज्ञ म्हणाले कीं काँडोलिझाबाई जरी बेपर्वा दिसत असल्या तरी बोल्टनसारखे अण्वस्त्रप्रसारविरोधी ज्येष्ठ तज्ञसुद्धा उत्तर कोरियाच्या योजनांबद्दल बोलायला इतके अनुत्सुक होते कीं अमेरिकेचे धोरण काय आहे हेच कळणे अवघड झाले होते. बुश-४३ व बोल्टन क्लिंटननी प्योंग्यांगशी केलेल्या समेटाच्या प्रयत्नांबद्दल अगदी क्षुद्रपणे बोलायचे. या नवपुराणमतवाद्यांना कुणाशी बोलणे करणे एक 'अनैतिक' गोष्ट वाटत असे! म्हणूनच किम जॉंग इल यांच्याबरोबर वरवर बोलणी चालू असतानासुद्धा बुश-४३ यांनी त्यांचे वर्णन ज्या देशात खूपसे लोक नरकसम दु:स्वप्नात रहातात असा एक जुलमी हुकूमशहा असे केले. लागलीच सरकारी प्रवक्त्याने "अशा मनुष्यजातीतील मळ असलेल्या व लोकांचे रक्त पिणार्या नेत्याला वाटाघाटीत भाग घ्यायचा अधिकार नाहीं" असे ताशेरे ओढले. परिणामतः या वाटाघाटीतून कांहींच निषन्न झाले नाहीं!
ऑक्टोबर२००२ च्या सुरुवातीला इराकवरील लष्करी मोहिमेच्या प्रस्तावाला पसंती देण्याच्या ठरावावर प्रतिनिधीगृहात मतदान होण्याआधी 'व्हाईट हाऊस'ने एक शिष्टमंडळ युरेनियम अतिशुद्धीकरणावरून प्योंग्यांगला वठणीवर आणण्यासाठी पाठविले. शिष्टमंडळाचे नेते उपपरराष्ट्रमंत्री जेम्स केली यांना अगदी स्पष्ट अशा सूचना होत्या कीं उत्तर कोरियातील युरेनियम अतिशुद्धीकरणाचा प्रकल्प आधी बंद करायला भाग पाडायचे व मगच वाटाघाटी सुरू करायच्या. पहिल्याच रात्रभर चाललेल्या बैठकीत केलींनी ज्येष्ठ उपपरराष्ट्रमंत्री कांग सुक जू यांना पाकिस्तानच्या प्योंग्यांग प्रकल्पातील सहभागाबद्दल पुरावे दाखवून त्यांच्याकडून स्पष्टीकरण मागितले[२०]. उत्तर कोरियन्सना अमेरिकेकडे इतके पुरावे असतील अशी कल्पना नसल्यामुळे त्यांना धक्काच बसला. पण प्रतिहल्ला करत कांग म्हणाले कीं अमेरिकन्सनी उल्लेख केलेल्या शस्त्रांहून जास्त संहारक अस्त्रे उत्तर कोरियाकडे आहेत. मग वाटाघाटींचा ओघ थांबला!
पण इराकची मोहीम संपल्यावर अमेरिका कदाचित् प्योंग्यांगची मोहीम हातात घेईल या भीतीने किम यांनी कांगना दुसर्या दिवशी एक नवा आश्चर्यकारक प्रस्ताव घेऊन पाठविले. त्यांनी उत्तर कोरियावर स्वारी न करण्याच्या अटीवर युरेनियम अतिशुद्धीकरणाची योजना गुंडाळणे मान्य केले. हा प्रस्ताव म्हणजे उत्तर कोरियाजवळची युरेनियम अतिशुद्धीकरणाची सामुग्री पाकिस्तानने पुरविली होती याची कबूली देण्यासारखेच होते! पण या प्रस्तावावर वाटाघाटी करायला नकार देत केली वॉशिंग्टनला परतले. पण बुश-४३ यांनी प्रतिनिधीगृहात इराकवरील मोहिमेला मान्यतेचे मतदान होईपर्यंत ही बातमी पाच दिवस दडपून ठेवली. पण नंतर ही बातमी बाहेर आल्यावर आपल्याकडून मुद्दाम अपुरी माहिती देऊन चुकीच्या मोहिमेवर पसंती घेतली या भावनेने बरेच प्रतिनिधी रागावले. मग काँडोलिझाबाईंनी सद्दाम हुसेन हे "परंतु या सम हा" अशी व्यक्ती असून मुद्दाम माहिती दडवून ठेवल्याच्या आरोपाचा इन्कार केला. पण काँडोलिझाबाईंचे निवेदन झाले त्याच वेळी बुश-४३ यांनी प्योंग्यांगचा प्रस्ताव औपचारिकपणे फेटाळला. मग पुढच्याच महिन्याल किम यांनी बुश-४३ना पत्र पाठवून या वाटाघाटी पुन्हा सुरू करण्याचा प्रयत्नही अयशस्वी ठरला. मग किम यांनी लांबच्या टप्प्याच्या प्रक्षेपणास्त्रांच्या चांचण्या पुन्हा सुरू करण्याची व शस्त्रास्त्रांच्या विक्रीत वाढ करण्याची घोषणा केली. २००२च्या डिसेंबरमध्ये उत्तर कोरियाने घोषणा केली कीं ते याँगब्यॉन-कुन येथील गेली आठ वर्षें बंद असलेली प्लुटोनियम अणुभट्टी पुन्हा सुरू करून वापरून झालेल्या (irradiated) इंधनाच्या ८००० कांब्यांवर पुनःप्रक्रिया करायला सुरुवात करण्याची घोषणा केली. यातून बर्याच अणूबाँबना पुरेसे विघटनशील मूलद्रव्य मिळणार होते. मग जानेवारी २००३ मध्ये उत्तर कोरिया अण्वस्त्रप्रसारबंदीच्या करारातून बाहेर पडला. शेवटी यातून सरकारला मिळाले काय? तर इराकवरील आतापर्यंत पत्ता न लागलेल्या नरसंहारक्षम शस्त्रास्त्रांविरुद्धच्या मोहिमेला मान्यता!
ज.मुशर्रफ यांनी प्योंग्यांग प्रकल्पात पाकिस्तानचा हात असल्याचा इन्कार करत न्यूयॉर्क टाइम्सला सांगितले कीं अण्वस्त्रांच्या क्षेत्रात उत्तर कोरियाबरोबर पाकिस्तानचे कुठल्याही तर्हेचे सहकार्य नाहीं. अमेरिकेचे परराष्ट्रमंत्री पॉवेल यांनी जाहीरपणे मुशर्रफ यांच्या शब्दांवर विश्वास ठेवत पुढे ताकीद दिली कीं पाकिस्तान व उत्तर कोरियामधील संपर्क अनुचित, अयोग्य व गंभीर परिणाम देणारा ठरेल व मुशर्रफना हे माहीत आहे. पूर्वीच्या झिया-शूल्त्झ यांच्यातील १९८०च्या दशकातील मूर्खपणाच्या संबंधांची ही पुनरावृत्तीहोत होती. त्यावेळीही झिया अशा आरोपांचा इन्कार करीत व CIA कडे ते खोटे बोलत असल्याचा पुरेपूर पुरावा असूनही शूल्त्झ त्यांचे बोलणे औपचारिक सोयीसाठी मान्य करत[२१].
१९८०च्या दशकातली आणखी एक अर्धवट राहिलेली रिचर्ड बार्लोंची बाब पुन्हा पुढे आली. १९९७ साली तीन inspector generals नी पूर्ण केलेल्या चौकश्यांभोवतीचे वादंगानंतर (यात परराष्ट्रमंत्रालयाचे inspector general शेरमन फंक यांनी पूर्णपणे बार्लोंची बाजू घेतली होती व पेंटॅगॉनच्या deputy inspector generalवर सत्याचा विपर्याच केल्याचा आरोप केला होता) बार्लोंनी आणखी एका उच्चस्तरीय चौकशीत विजय मिळविला होता. ही चौकशी प्रतित्निधीगृहाचा महालेखा विभाग असलेल्या 'शासकीय जबाबदारी कार्यालया'ने केली होती व बार्लोंनी सिनेटची लष्कर समिती, खास गुप्तहेरसंघटना समिती व शासकीय जबाबदारी कार्यालय यांना पटवून दिले कीं पाकिस्तानच्या अण्वस्त्रसज्जतेबद्दलचा पुरावा लपवून ठेवण्याचा कट पेंटॅगॉनने केला होता. त्यानुसार 'शासकीय जबाबदारी कार्यालया'ने बार्लोंना त्यांच्या नोकरीबद्दल, लग्न मोडायला कारणीभूत झाल्याबद्दल व व्यावसायिक अब्रूनुकसानीबद्दल नुकसानभरपाई देण्याचा निर्णय दिला.
याबद्दल क्लिंटनना सांगण्यात आले व त्यांनी याबाबतचा ठराव सिनेटने पास केला कीं ते ताबडतोब सही करतील. पण सिनेटमेध्ये अनेक समर्थक असूनही कांहीं कार्यपद्धतीतील अडचणींमुळे हे बिल सिनेटला पास करता येणे शक्य नव्हते.
मग बार्लोंच्या नुकसानभरपाईचा दावा Court of Federal Claims कडे पाठविण्यात आला. आता या निर्णयाला अनेक वर्षें लागतील.
पण पुरावे जमा करणे गोपनियतेच्या अटींमुळे अवघड होते व बार्लोंच्या आधीच्या तीन साहेबांनी जरी शपथेवर दिलेली affidavits सुद्धा गोपनियतेच्याच मुद्द्यावर कोर्टापुढे आणता आली नाहींत व शेवटी जून २००२ मध्ये "पुराव्याअभावी" बार्लो केस हरले.
उरले-सुरले पैसे वापरून बार्लोंनी एक जुना ट्रेलर विकत घेतला व ते 'मोंटाना' नावाच्या एका दूरच्या राज्यात त्या ट्रेलरमधे राहू लागले. आज त्यांचा बाहेरील जगाशी संपर्क आहे त्यांच्या एका उसनवारीने घेतलेल्या संगणकाद्वारा. सोबतीला त्यांचे कुत्रे आहेत. बार्लोंची केस जवळून अभ्यासलेल्या रॉबर्ट गालुच्चीना याचे फार दुःख झाले व त्यांना खूप दोषीही वाटले. त्यांनी आणि बार्लोंनी पाकिस्तानबद्दल सत्यकथनाचा प्रयत्न केला होता. त्यापैकी बार्लोंची सर्वनाश झाला पण गालुच्ची कसेबसे वाचले होते.
वॉशिंग्टनमध्ये बुश-४३ यांच्या मनात इराकशिवाय दुसरे कांहींही नव्हते. जानेवारी २००३ सालच्या त्यांच्या State of the Union च्या भाषणात बुश-४३ म्हणाले होती कीं इराकचे हुकुमशहा सद्दाम हुसेननी अद्याप शस्त्रास्त्रे खाली ठेवलेली नाहींत, उलट ते अमेरिकेला फसवू पहात आहेत. त्यांनी सद्दामना धमकी दिली कीं वाटाघाटीचे प्रयत्न सुरू असले तरी जर त्यांनी शस्त्रे खाली ठेवली नाहींत तर अमेरिकन लोकांच्या सुरक्षिततेसाठी आणि जागतिक शांततेच्या दृष्टीने अमेरिका व तिची मित्रराष्ट्रें सद्दामना निःशस्त्र करतीलच.
बुश-४३ यांनी इराकी धोक्याचा अतीशय महत्वाचा पुरावा सादर केला. भ्रितिश गुप्तहेरसंघटनेचा हवाला देऊन ते म्हणाले कीं सद्दाम हुसेनच्या हस्तकांनी नायजर या देशात अणूबाँबला लागणार्या विघटनशील मूलद्रव्यानिर्मितीसाठी कच्चामाल म्हणून यलोकेक विकत घेतला होता. या जॉन बोल्टन यांच्या कार्यालयात उगम पावलेल्या या बातमीचा प्रतिध्वनी सार्या जगात घुमला. दुर्दैवाने ती बातमी खोटी होती. अमेरिकेच्या 'गाबोन' या राष्ट्रातील राजदूत विल्सन उपराष्ट्राध्यक्ष चेनींच्या विनंतीनुसार नायजरला गेले होते व तिथून नुकतेच परतले होते. त्यांनी अगदी याच्या उलट अहवाल दिला. ते म्हणाले कीं ब्रिटनच्या MI6मध्ये उद्धृत केलेले सर्व कागदपत्र खोटे दस्तऐवज होते व त्यावर ज्यांच्या सह्या होत्या ते त्यावेळी त्या कार्यालयात कामही करत नव्हते.
हा अहवाल दिलेला असूनही बुश-४३ तेच आरोप करत होते यावरून ते खोटे बोलत असावेत असाच तर्क विल्सननी केला.विल्सननी मग जाहीर केले कीं बुश-४३ यांचे भाषण जाणूनबुजून प्रतिनिधीगृहाला व जनतेला फसविण्याचा प्रयत्न आहे. याला मरीन जनरल कार्लटन फुलफोर्ड यांनीही अनुमोदन दिले. विल्सननी 'वॉशिंग्टन पोस्ट'च्या स्तंभात सविस्तरपणे खरा वृत्तांत लिहिल्यावर त्यांच्या पत्नी वॅलरी प्लाम या CIA च्या हस्तक असल्याची गुप्त बातमी नवपुराणमतवादी स्तंभलेखकांकडून मुद्दाम उघडकीस आणली गेली. या स्तंभलेखकाला ही माहिती डिक चेनींच्या ज्येष्ठ सहकार्याकडून मिळाली असल्याची अफवा होती. अशा तर्हेने वॅलरी प्लामना आपल्या पतीच्या विरुद्ध असल्याचे दर्शविण्यात आले होते. बार्लोंनी पाकिस्तानच्या अण्वस्त्रनिर्मितीक्षमतेबद्दल खोटे बोलणार्या ज्येष्ठ पेंटॅगॉन अधिकार्यांबद्दलचा पुरावा उघडकीस आणल्यावर नवराबायकोत बखेडा निर्माण करण्याची अशीच चाल त्यांच्यात व त्यांच्या पत्नी सिंडी यांच्याबाबतीतही खेळण्यात आलेली होती व विल्सन-प्लाम यांच्या बाबतीतही पेंटॅगॉनमधीलच लोकांचा हात होता[२२].
पण बुश-४३ यांच्या State of the Union च्या भाषणात पाकिस्तानचा मात्र कुठेच उल्लेख नव्हता. पण एका बाजूला एलबारादेईंच्याविरुद्ध घाणेरड्या खेळी करणारे बुश-४३ जाहीर भाषणात मात्र म्हणाले होते कीं अमेरिका IAEA ला तिच्या इराकमधील अण्वस्त्रांसंबंधीचे साहित्य शोधण्यात व त्यावर नियंत्रण करण्यात पूर्णपणे समर्थन देत होती. अण्वस्त्रनिर्मितीच्या, प्रक्षेपणास्त्रांच्या व नरसंहारक्षम शस्त्रास्त्रांच्या प्रसाराला प्रतिबंध करणार्या जागतिक करारांना मजबूती बनविण्याच्या कामात अमेरिका जगातील इतर राष्ट्रांबरोबरही कार्यरत होती. इराणमधील सरकारही बदलायची वेळ आली होती पण आधी इराकच्या हुकुमशहाला पदच्युत करणे जरूरीचे झाले होते. इतर राष्ट्रांप्रमाणे इराणच्या जनतेलाही आपले सरकार निवडण्याचा व आपले भविष्य ठरविण्याचा हक्क आहे व अमेरिका त्यांच्या स्वातंत्र्यात रहायच्या आशाआकांक्षांचे समर्थन करते असेही ते म्हणाले होते. उत्तर कोरियाचा पुसटसा उल्लेख करत ते म्हणाले होते कीं अण्वस्त्रनिर्मितीच्या महत्वाकांक्षा सोडल्यानंतरच त्या सरकारला जगाचा सन्मान मिळेल व त्यांच्या जनतेची प्रगती होईल.
५ फेब्रूवारी २००३ रोजी त्यांच्या हातात एक छोटीशी कुपी देऊन पॉवेलना संयुक्त राष्ट्र संघटनेच्या सुरक्षा समितीच्या बैठकीत पाठविण्यात आले. तिथे ती कुपी दाखवत ते म्हणाले होते कीं त्यांच्या हातात निर्विवाद व ज्याचा नकार करणे अशक्य होते पुरावा होता कीं इराक संयुक्त राष्ट्र संघाच्या शस्त्रास्त्र तपसणीकारांना फसवत होता व अशी शस्त्रास्त्रे बनवत होता-रासायनिकही-कीं ज्याच्या एका चिमूटभर उपयोगाने अख्ख्या शहराची जनता मारून टाकता येईल. पॉवेलनी इराक व अल कायदा यांच्यातील दुवे उघडकीस आणले व सांगितले कीं सद्दाम यांनी दहशतवाद्यांना ईशान्य इराकमध्ये आश्रयस्थान व तर्हेतर्हेच्या विषांबद्दल संकलित माहिती उपलब्ध करून दिली होती. या असंभव युतीबद्दल पुरावा कुठलाच नव्हता, पाकिस्तानी शास्त्रज्ञांच्या अल कायदाच्या नरसंहारक्षम शस्त्रास्त्रप्रकल्पातील सहभागाचा अल मास्रींच्या कागदपत्रात आढळलेल्या पुराव्याचा व इराकला केलेल्या १५० कोटी डॉलर्सच्या इरकला केलेल्या निर्यातीचाही उल्लेख नव्हता. या निर्यातीमुळेच सद्दाम यांचा शस्त्रास्त्रांचा प्रकल्प व्यवहार्य झाला होता.
हे सर्व चालू असताना वरवर दिसणार्या पृष्ठभागाखाली दोन नरसंहारक्षम शस्त्रास्त्रप्रकल्प खदखदत होते: एक होता उत्तर कोरिया व दुसरा इराण. खतामी या इराणच्या राष्ट्राध्यक्षांनी इराणने यझ्द या शहराजवळच्या युरेनियम खाणीतून खनिज काढायला व विजेसाठी युरेनियम शुद्धीकरणाला सुरुवात केली होती अशी घोषणाही केली होती.
'व्हाईट हाऊस'चे प्रवक्ते अरी फ्लायशर यांनी नातांज व अरक येथील सुविधा इराणच्या नरसंहारक्षम शस्त्रास्त्रे व प्रक्षेपणास्त्रें मिळविण्याच्या थेट खटपटींनी अमेरिकेने व्यक्त केलेली भीती खरी ठरविली आहे हे मान्य केले. एलबारादेईंचे क्षेत्रतपासाचे प्रयत्न चालू असताना दोन ज्येष्ठ अमेरिकन अधिकारी संयुक्त राष्ट्र संघातील इराणी अधिकार्यांना जिनीव्हा येथे भेटले. त्यातले एक होते बुश-४३ सरकारातील उच्चतम पदावरील मुस्लिम झालमय खालिझाद. हे नवपुराणमतवादी होते व इराणमधील सरकार बदलण्याच्या पक्षातले होते व त्यांचा अण्वस्त्रप्रसारबंदीवर विश्वास नव्हता. जन्माने पश्तून असलेले खालिजाद उत्तर अफगाणिस्तानमधील मजार-ए-शरीफ इथे जन्मलेले होते व वुल्फोवित्सबरोबर शिकले होते. पूर्वी त्यांनी कट्टर कम्युनिस्टविरोधक ब्रेझेन्स्कींच्याबरोबर काम केले होते रशियाबरोबरच्या अफगाणिस्तानयुद्धाला पाठिंबा दिला होता व ते अफगाणिस्तानच्या इराणबरोबरच्या वैराला पाठिंबा देत असत. त्यांनी इराण्यांना सांगितले कीं एक तर अण्वस्त्रनिर्मितीबाबतची पावले मागे घ्या किंवा सर्वनाशाला तयार व्हा. म्हणजे इराणच्याबाबतीत दोन मार्गाने प्रयत्न चालू होते. एक होता व्हिएन्नाहून चालविला जाणारा IAEA चा जुना कार्यक्रम तर दुसरा मार्ग होता ज्यांना वाटाघाटींचा कंटाळा आला होता अशांचा.
फेब्रूवारी २००३मध्ये शेवटी एलबारादेईंना नातांझमध्ये प्रवेश मिळाला. जाफारजादे यांनी त्यांना कुठली सुविधा त्यांनी पहावी याबद्दल टिप्स दिल्या. इराण्यांनी त्यांना नातांझची २००३ जूनला सुरू होऊ घातलेली अतिशुद्धीकरणाची 'नमुना सुविधा' (pilot plant) दाखविली. त्यांनी एकूण १००० मधील १००-एक सेंट्रीफ्यूजेसची केसिंग्ज तिथे उभारलेली पाहिली. ५००,००० सेंट्रीफ्यूजेसची सुविधा २००५ मध्ये सुरू व्हायचे होते. IAEA चे निरीक्षक ही सारी प्रगती पाहून थक्क झाले.
एलबारादेईंनी बरोबर ट्रेव्हर एड्वर्ड्स या ब्रिटिश धातुशास्त्रज्ञाला आणले होते.हाही १९७०च्या दशकात 'युरेंको'त काम करत असे. त्याचवेळी खानसाहेबही तिथे काम करत असत. त्यांनी सारी ड्रॉइंग्ज वगैरे पाहून सांगितले कीं इराणची सर्व सेंट्रीफ्यूजेस खानसाहेबांनी १९७५ साली चोरलेल्या CNOR च्या ड्रॉइंग्जवर आधारित होती. आता इराण्यांनी हे मोठे पाऊल कसे टाकले हे एड्वर्ड्सना समजले. सेंट्रीफ्यूजेसचा प्रत्येक तपशील, अगदी मिलीमीटरपर्यंत, घटकभागांचीही तंतोतंत तीच मोजमापे व तेच tolerances, सार्या कशा त्यांनी कॅपेनहर्स्ट व अल्मेलोला पाहिलेल्या सेंट्रीफ्यूजेसच्या प्रतिकृती होत्या!
मार्च २००३ च्या सुरुवातीला सारे जग इराकवर केल्या जाणार्या बाँबवर्षावांची वाट पहात असताना एका पॅलेस्टेनियन माणसाने एक निरोप देण्यासाठी MI6शी लंडनमध्ये वॉक्सॉल क्रॉस येथे संपर्क साधला. लिबियाच्या मुआम्मार गद्दाफींना त्यांच्या देशाच्या नरसंहारक्षम शस्त्रास्त्रांबद्दल चर्चा करायची होती. हा निरोप अतर्क्यच होता कारण गद्दाफी आपल्या मुलाला-'सैफ अल-इस्लाम'ला-आपला खास दूत म्हणून पाठविणार होते. इराकवरील स्वारीची अमेरिकेची व तिच्या मित्रराष्ट्रांची तयारी पाहून व लिबियाचाही नंबर लागेल या भीतीने गद्दाफी त्यांच्या माहितीच्या प्रत्येक अरब नेत्याला फोन करत होते. सैफ गद्दाफींनी युद्धाच्या भीतीने, किंवा अमेरिकन दबावाने किंवा blackmailमुळे (blackmailला मराठीत चपखल प्रतिशब्द आहे काय?) त्यांना तिथे पाठविले होते याचा इन्कार केला. पण अनेक वर्षें सैतान, शत्रू समजल्या जाणार्या माणसांपुढे हा ३५ वर्षांचा तरुण त्या दिवशी बसला होता. १९७९ पासून सरकारपुरस्कृत दहशतवादाबद्दल दोषी धरले गेलेले, बर्लिनमधील डिस्कोवर बाँबहल्ला केल्याबद्दल दोषी समजले गेलेले, रेगन यांची हत्त्या करण्याच्या योजनांचे जनक, नंतर PanAm-१०३ विमान बाँबहल्ल्याने पाडण्याचा आरोप असलेले गद्दाफी त्यानंतर दोन संशयी लोकांना अमेरिकेकडे सुपूर्द करायला तयार झाल्याने व नंतर ब्लेअर व गद्दाफींच्या दरम्यान पत्रव्यवहारही झाला होता व त्यातून त्या दिवशीची ही बैठक शक्य झाली होती.
सैफ 'लंडन स्कूल ऑफ इकॉनॉमिक्स'मध्ये शिकले होते व त्यांना मुस्लिम व ख्रिश्चन जगात सहजतेने ये-जा करण्याची संवय होती. त्यांनी इस्लामी राष्ट्रांत ओलीस धरलेल्या अनेक युरोपियन लोकांची त्यांच्या धर्मादाय प्रतिष्ठानातर्फे सुटका करविली होती. जेरुसलेम येथे इस्रायलशी केलेल्या वाटाघाटींतही त्यांनी आपल्या पित्याचे प्रतिनिधित्व केले होते. त्यांचा आपल्या वडिलांच्या अण्वस्त्रांबद्दलच्या व्यवहारातही बराच सहभाग होता हे मात्र ब्रिटिशांना फारसे माहीत नव्हते. एकदा सैफ सूटकेसेस भरून रोख पैसे घेऊन युरेनियम अतिशुद्धीकरणाचे तंत्रज्ञान विकत घेण्यासाठी इस्लामाबादलाही आले होते.
मध्यपूर्वेतील देशांच्या नेत्यांचे हृदयपरिवर्तन करून त्या देशांना सुधारण्याच्या प्रकल्पात पुढाकार घेऊन अमेरिका व इंग्लंडबरोबर काम करण्याची गद्दाफींची इच्छा होती हा निरोप सैफनी दिला. पण MI6 ने त्यांना सर्वप्रथम नरसंहारक्षम शस्त्रास्त्रांबद्दल बोलायला सांगितले. सैफ त्याबद्दल स्पष्ट बोलत नव्हता. कारण विडिलांच्या मनात काय आहे व त्याबद्दल ते किती सांगू इच्छितात हे सैफना माहीत नव्हते. कर्नल गद्दाफींशी बोलणे होईपर्यंत ब्रिटिश सरकार कांहींही ठाम सांगू इच्छित नव्हते.
तीन दिवसांनंतर २० मार्च रोजी इराकविरुद्धची मोहीम सुरू झाली, इराकवर बाँबवर्षाव सुरू झाला व नरसंहारक्षम शस्त्रास्त्रांचा शोधही सुरू झाला. त्यासाठी इंग्लंडहून ब्रिटिश अधिकारी नॉर्थोल्ट येथील विमानतळावरून लिबियाकडे निघाले. गद्दाफींनी त्यांचे त्रिपोलीत खास उभारलेल्या एका तंबूत स्वागत केले. नंतर ब्रिटिश लोकांना मुसाकुसा या लिबियाच्या गुप्तहेरसंघटनेच्या प्रमुखाबरोबर चर्चा करण्यास सांगण्यात आले. मुसाकुसा लंडनमध्ये सर्वांना कडक व तडजोड न करणारे मुत्सद्दी म्हणून माहीत होते. लिबियाच्या दूतावासाचे प्रमुख असताना त्यांना लिबियातून पळालेल्या लोकांचा खून करण्याबद्दल उघडपणे बोलल्याबद्दल हाकलून दिले गेले होते. फ्रान्समध्येही फ्रेंच पोलीस दहशतवादी कारवायांबद्दल त्यांच्याशी बोलू इच्छित होते.
ब्रिटिश गटाने मुसाकुसांच्या बरोबर वाटाघाटींना सुरुवात केली. त्यांनी मुसाकुसांना सांगितले कीं ब्रिटनशी कुठलाही राजनैतिक करार होण्यापूर्वी सर्वात आधी ते लिबियातल्या सर्व परमाणूकेद्रांच्या जागा पाहू इच्छित होते व त्यांच्या नरसंहारक्षम शस्त्रास्त्रांशी निगडित सर्व शास्त्रज्ञांशी बोलू इच्छित होते. पण मुसाकुसांकडून कांहींही सविस्तर माहिती काढणे फारच अवघड प्रक्रिया होती व गद्दाफीही कांहींही माहिती द्यायला तयार नव्हते. मग ब्रिटिश गट परत आला व त्यांनी 'डाउनिंग स्ट्रीट'ला माहिती दिली कीं लिबियाला काय हवे आहे व त्याबदल्यात तो काय आपल्याला द्यायला तयार आहे याबद्दल सारे निर्णय झाले नसावेत असे ब्रिटिश गटाला वाटले.
इराकच्या आघाडीवर घडामोडी इतक्या झपाट्याने होत होत्या कीं लिबिया प्रकरणात इंग्लंडने घेतलेला पुढाकार अमेरिकेलाही मान्य होता. फक्त अमेरिकेच्या राष्ट्राध्यक्षांना प्रत्येक टप्प्यावर माहिती देत रहायचेही ठरले. एप्रिलमध्ये जेंव्हां मित्रराष्ट्रांचे सैन्य Revolutionary Guard ना हुसकावून लावण्यासाठी बगदादच्या वेशीवर आल्या त्यावेळी MI6 चा लिबियासंबंधीच्या गटाचा एक ज्येष्ठ अधिकारी टेनेटना माहिती द्यायला वॉशिंग्टनला गेला. त्यांच्या बरोबर सर रिचर्ड डियरलव्ह MI6 चे प्रमुखही होते व त्यांनी सुचविले कीं लिबियनांना व अमेरिकनांना एकत्र आणून थेट वाटाघाटी करण्याची हीच वेळ बरोबर होती. सर रिचर्डनी मुसाकुसाची भेट CIA चे एक ज्येष्ठ अधिकारी व मॉस्कोचे CIA चे स्टेशनप्रमुख भूतपूर्व स्टीफन काप यांच्याबरोबर जिनीव्हा येथे योजली. पण मुसाकुसा रिक्तहस्तानेच आले. थोडक्यात हा करार गद्दाफींच्या स्वसंरक्षणासाठी जास्त व पाश्चात्य राष्ट्रांशी मैत्री करण्यासाठी कमी असाच होता हे उघड होत होते.
अमेरिकेच्या व ब्रिटिश गुप्तहेरसंघटनांना दिसले कीं KRL चीनबरोबर आणखीच करार करत होता. एका सरकार-ते-सरकार कंत्राटात चीनची M-ll अण्वस्त्रवहनक्षम लांब पल्ल्याची प्रक्षेपणास्त्रें इस्लामाबादला पुरविण्यात आली तर इस्लामाबादने अण्वस्त्रासंबंधींचे खरेदीव्यवहार करण्यासाठी एक डमी कंपनी म्हाणून 'चांगवांग सिन्याँग कॉर्पोरेशन' या उत्तर कोरियन कंपनीबरोबरचे आपले दृढ संबंध चालूच ठेवले. अमेरिकेच्या उपग्रहांनी पाकिस्तानचा ध्वज असलेले एक जहाज प्योंग्यांग बंदरात लागत असतांना व १० 'स्कड' प्रक्षेपणास्त्रें उतरवताना पाहिले होते तर ३ एप्रिल २००३ ला एका जर्मन गुप्तहेरसंघटनेने सुएझच्या कालव्यात एक मालवाहू जहाज अल्युमिनियमचे नळ उत्तर कोरियाला जाताना अडविले होते व त्यातल्या नळाबद्दलचा तांत्रिक तपशील असे होते कीं ते नळ सेंट्रीफ्यूजेसच्या केसिंग्जसाठी पाठविले जात होते हे उघड होते. पॉवेलनी मुशर्रफना फोन करून एक राजनैतिक तोडगा सुचवला कीं KRL व चांगवांग सिन्याँग कॉर्पोरेशनना खासगी कंपन्या म्हणून समजायचे म्हण्जे सरकारचा संबंध त्यात येणार नाहीं. रेगन यांच्या काळातही अर्शद परवेझच्या अटकेच्या केसमध्ये असलाच तोडगा सुचविला गेला होता कीं तो सौदा अर्शदचा वैयक्तिक सौदा होता. आता पॉवेलही तेच करत होते आणि पाकिस्तान अर्थातच त्या तोडग्याला राजी होते.
खानसाहेबांना सामुग्री पुरविणार्यांच्या लक्षात आले होते कीं त्यांना वेढले जात होते. ग्रिफिन इस्लामाबादला जायला निघाले होते पण त्यांना सांगण्यात आले कीं त्यांनी खानसाहेबांना भेटू नये. कदाचित् खानसाहेब ग्रिफिन यांचे सुरक्षित ठेवू इच्छित होते.
ते त्यांच्या दुबईतील कंपनीच्या कांहीं कामासाठी तिथे गेलेले असताना त्यांच्या फ्रान्समधील घरावर छापा घालण्यात आला. त्यांची पत्नी अॅना घरी एकटी होती. त्यांनी तिला सांगितले कीं तिला अटक करण्यात येत असून घराची झडती घेण्याची परवानगी देणारे वॉरंट तिला दाखविण्यात आले.
झडती ९ तास चालली. त्यांचे सगळे सेलफोन्स, फाइलोफ़ॅक्स, खानसाहेबांच्या बरोबर काम करत असल्याने वेळोवेळी मिळालेल्या भेटी (ताहीरच्या लग्नात मिळालेली चिरूट ठेवण्याची पेटी, "इस्लामिक बाँब" हे खानसाहेबांनी लिहिलेल्या पुस्तकाची त्यांना सहीसह दिलेली प्रत वगैरे), दोन संगणक ग्रिफिन यांचे व एक अॅनाचा असे तिन्ही संगणक, आणि सर्व CDs जप्त करण्यात आले. त्यांच्याकडे असलेली ९/११च्या घटना मुखपृष्ठावर असलेले टाईम नियतकालिकाची प्रतही त्यांनी नेली. त्यांच्या अॅनाबरोबरच्या सर्व संभाषणाबद्दल ते टांचणेही करत होते.
ग्रिफिन दोन दिवसांनंतर फ्रान्सला परत आले. त्यांना नीस[२३] विमानतळावर अटक करण्यात आली. अटक कशाबद्दल केली गेली या प्रश्नाला थेट उत्तर दिले गेले नाहीं. आत गेल्यावर त्यांचीच वाट पहात बसलेल्या एका ब्रिटिश अधिकार्याकडे त्यांना नेण्यात आले. पण कांहीं क्षाणांसाठी सर्व लोक खोलीबाहेर गेलेले असतांना ग्रिफिनना त्याच्या वॉरंटकडे नजर टाकता आली व कळले कीं ब्रिटिश सरकारच्या कस्टम्स व एक्साईज खात्यातर्फे ते अटकवॉरंट काढण्यात आले होते.
बर्याच तासांनंतर ग्रिफिनना सोडण्यात आले. मग त्यांनी मार्सेय[२३] (Marseilles) येथील ब्रिटिश उपराजदूताशी (consul) संपर्क साधला. तीन महिने उलटल्यावरही त्यांनी ग्रिफिनना त्यांच्या घरावार छापा कां टाकला गेला, पत्नीला हैराण कां केले गेले वगैरेबद्दल कांहींच कळले नव्हते. त्यांची भेट घेतली असता उपराजदूतांनी त्यांना सांगितले कीं त्या त्यांच्याशी याबबत कांहींही चर्चा करू शकत नाहींत व जास्त कांहीं सांगूही शकत नाहींत.
फिनलंडचे IAEA चे निरीक्षक ओली हाइनोनेन इराणच्या अण्वस्त्रनिर्मितीप्रकल्पाचा १९९० च्या दशकापासून मागोवा घेत होते व २००३ च्या उन्हाळ्याच्या सुमारास त्यांची खात्री पटली कीं याला पाकिस्तानच जबाबदार आहे व त्यात चीनची किरकोळ मदत झालेली आहे. ट्रेव्हर एडवर्ड्सना इराणच्या सेंट्रीफ्यूजेसमध्ये आणि खानसाहेबांनी मिळविलेल्या सेंट्रीफ्यूजेसमध्ये कमालीचे साम्य आढळले होते तसेच नातांझमध्ये त्यांना अतिशुद्धीकृत युरेनियमच्या दालनात मिळालेली युरेनियमच्या भुकटीची शुद्धता तिथे उभारलेल्या सेंट्रीफ्यूजेसच्या मालिकेच्या क्षमतेपेक्षा खूपच जास्त होती व हाइनोनेनना ती भुकटी इतरत्र पकडलेल्या पाकिस्तानी भुकटीसारखीच वाटली.
पण २००३च्या मार्चमध्ये IAEA निरीक्षक पुन्हा इराणला आले तरी इराण्यांनी तोंड उघडले नव्हते. यावेळी निरीक्षाकांनी तेहरानजवळील 'कलये इलेक्ट्रिक कंपनी'ला भेट दिली कारण इराण्यांनी नातांझ उभे करण्यापूर्वी सेंट्रीफ्यूजेसची तिथे चांचणी केल्याचे कबूल केले होते. पण निरीक्षकांना तिथल्या एका कार्यशालेच्या इमारतीत 'ते एक गुदाम आहे व त्याची किल्ली हरवली आहे' असे सांगून तिथे न्यायला नकार दिला. पुढच्या वेळी ते आले तर तिथल्या परिसरात खूपच बदल केले गेलेले होते असे त्यांना दिसले. बहुदा तिथे पाकिस्तानहून आणलेले अतिशुद्धीकृत युरेनियम साठविले होते अशी हाइनोनेन यांची धारणा झाली.
एलबारादेई यांच्या संमतीने हाइनोनेननी KRL, PAEC व मुशर्रफ यांच्या Strategic Plans Divisionला पत्र लिहून त्यांच्या ज्येष्ठ प्रतिनिधींना व्हिएन्नाला यायला सांगितले. यामुळे मुशर्रफ चांगलेच अडचणीत आले. त्यांना ते IAEAसारख्या संघटनेला शरण गेल्याचे पाकिस्तानी जनतेला दाखवायचे नव्हते आणि स्वतःची पाश्चात्यांबरोबरची (दिखाऊ) एकनिष्ठाही शाबूत ठेवायची होती. मग त्यांनी परमाणूबद्दल कांहींही माहिती नसलेला पण संदिग्ध व मोघम बोलू शकणारा एक मुत्सद्दी 'खानसाहेबांबद्दलचे प्रश्न वर्ज्य' या तत्वावर पाठविला. या चौकशीतून कांहींच निष्पन्न झाले नाहीं. पण तेहेरानमध्ये इराण्यांनी कांहीं माहिती दिली उदा. हाइनोनेनना मिळालेली अतिशुद्ध भुकटी इराणमध्ये बनविली नसून त्यांनी वापरलेली साधनसामुग्री विकत घेतली होती त्याबरोबर आलेली होती. पन त्यांनी ती कुठून विकत घेतली होती हे सांगण्याचे नाकारले.
दरम्यान इराण पळवाट शोधत होता. त्यांनी स्विस वकिलातीमार्फत अमेरिकेला निरोप पाठविला कीं ते त्यांच्या परमाणू कार्यक्रमाबद्दल चर्चा करायला तयार झाले होते. या निरोपाला इराणचे सर्वोच्च नेते आयातुल्ला खामेनेईसह इराणमधील सर्व प्रमुख राजनैतिक पक्षांचा पाठिंबा होता. इराणच्या सुरक्षेबद्दलच्या अडचणींकडे अमेरिकेने लक्ष द्यावे, त्यांच्याविरुद्धचे आर्थिक निर्बंध उठवावेत, राजनैतिक संबंध सर्वसामान्य करावेत व त्याला जगाच्या आर्थिक रचनेत एकरूप करावे व त्याच्या बदल्यात इराण हमासला व इस्लामिक जिहादला समर्थन देणे बंद करायला आणि हिजबुल्लाचे राजनैतिक, लष्करी व कल्याणकारी आघाडी असे त्यावेळचे प्रायोजकत्व बदलून त्या संघटनेला केवळ राजनैतिक संघटना बनवायला तयार झाला होता. पॉवेल व आर्मिटेज यांना या अटी खूप योग्य वाटल्या होत्या व १९७९च्या वैरापासून दूर जाऊन वाटाघाटी करण्याच्या बाजूने समर्थन दिले. शिवाय शिया बहुसंख्य असलेल्या इराणचा सद्दामनंतरच्या इराकमध्ये शांती प्रस्थापनेतही मदत होणार होती. पण रम्सफेल्ड-चेनी-बोल्टन या चांडाळचौकडीने अडथळा आणला. त्यांनी इराणने अटक केलेल्या अल कायदाच्या ज्येष्ठ हस्तकांबद्दल माहिती मागितली. अमेरिकेने मुत्सद्दी पाठवला तोही आधी त्यांना धमकी देणारा खालीजाद!
इराणचा प्रस्ताव पाठविल्याबद्दल 'व्हाईट हाऊस'कडून परराष्ट्रमंत्रालयाला स्विस वकिलातीची खरडपट्टी काढायला सांगितले गेले होते. पेंटॅगॉनची नजर आधीच इराकपलीकडे आणि त्या पलीकडील 'दुष्टचक्रा'कडे लागली होती. त्यांनी या दुष्ट अण्वस्त्रसज्ज राष्ट्राला सर्व उपाय योजून-त्यांच्या विरोधकांना सहाय्य आणि मुजाहिदीन-ए-खल्कची मदत या दोन्ही उपायांसह-अस्थिर करायचा निश्चय केला होता.
जाफरजादेंनी नातांझ येथील अण्वस्त्रयोजना जगापुढे जाहीर केल्यावेळी ज्या गटाला खूप जाहीरपणे दोष देण्यात आला होता ती MEKच होती. ती जाहीर घोषणा अवेळी व चुकीच्या जागी झाली होती कारण ती अमेरिकेच्या इराकवरील हल्ल्याच्या योजनेला बाधक बनली होती. पण आता ती संघटना अमेरिकन सरकारला आवडू लागली होती कारण आता चांडाळचौकडीची नजर इराणवर होती!
पण बुश-४३ सरकारने खराब वागणूक देताना आपपरभाव न ठेवता सार्यांना एकाच मापदंडाने वागविले. इराणीच नव्हे तर ब्रिटिशसुद्धा. कारण पाकिस्तानच्या चोरून चाललेल्या अण्वस्त्रप्रकल्पाला जरूर ती उपाययोजना करून ते आळा घालू शकतील अशी मूर्खासारखी समजून त्यांनी करून घेतली होती.
-------------------------------------------------------
[१] JeI: Jamaat-e-Islami, JUI: Jamiat Ulema Islam, HuM: Harkat ul Mujahideen, LeT: Lashkar-e-Taiba
[२] Chairman of Joint Chiefs of Staff Committee
[३] Vice chief of army staff
[४] Society for spreading faith
[५] मुशर्रफ यांच्या घडणीत व प्रगतीत गुल यांचा Mentor या नात्याने खूपच मोठा वाटा होता.
[६] अशा घटनांवरून अमेरिका चौकशीचे नाटकच करत होती कीं काय असे वाटते. अब्जावधी डॉलर्स पाकिस्तानात ओतणार्या अमेरिकेला अशी बिचकत-बिचकत चौकशी करण्याचे कारणच नव्हते!
[७] हे जुलै २००८ साली अमेरिकेच्या 'द्रोणाचार्यां'नी (Drone) केलेल्या हल्ल्यात पाकिस्तानात मारले गेले. Drone विमानांना मी गमतीने द्रोणाचार्य म्हणतो!
[७अ] दहशतवाद्यांत अबू हे नाव भलतेच लोकप्रिय दिसते! अरबी भाषेत या नावाला कांहीं खास अर्थ आहे काय?
[८] या वार्ताहाराला त्याचे डोळे बांधून या ठिकाणी आणले गेले होते.
[८अ] या लोकांसाठी "Neoconservatives" हा नवा शब्द वापरला जातो!
[९] ’Axis of Evi” and ’Evil Empir’
[१०] Pre-emptive strike
[११] Joint Intelliegence Committee (JIC)
[१२] Precision-Engineering plant, but obviously not for petroleum but nuclear black market!
[१३] इथे 'खासगी कंपनी' हा शब्द अनवधानाने वापरला असावा, कारण असले खानसाहेब सर्व 'उद्योग' सरकारी कृपाछत्राखालीच करत होते व खास विमानांसारखी सरकारी साधनेही वापरत होते.
[१४] National Council of Resistance of Iran
[१५] Heavy water
[१६] Atomic Energy Organization of Iran आणि Pakistan Institute of Nuclear Science and Technology
[१७] Israel Defense Forces
[18] Separative Work Units
[१९] बुश-४३ आपल्या स्वार्थासाठी कांहींही करायला मागेपुढे पहात नसत!
[२०] "दहशतवादाविरोधी युद्धातला सच्चा मित्र" पाकिस्तानकडे स्पष्टीकरण मागायची सोय नव्हती, म्हणून उत्तर कोरियाला स्पष्टीकरण विचारण्याचा काय उपयोग?
[२१] या सर्व घटनांवरून पाकिस्तानने अमेरिकेची नेहमीची असहायता बरोबर ओळखली होती व ते प्रत्येक बाबीत त्याचा पुरेपूर फायदा घेत होते!
[२२] य़ाबद्दल कांहीं माहिती http://en.wikipedia.org/wiki/Plame_affair या दुव्यावर वाचता येईल.
[२३] Nice आणि Marseilles या गांवांचा फ्रेंच उच्चार 'नीस' व 'मार्सेय' असा केला जातो.
Subscribe to:
Posts (Atom)